Het dagblad meldt dat het via een anonieme bron te weten is gekomen dat er op dit moment proeven worden gedaan in Rusland om te bepalen of dit inderdaad de oorzaak is geweest van de mislukte reis van Phobos-Grunt. Radarstralen zouden ervoor gezorgd kunnen hebben dat het energiesysteem van de sonde niet goed functioneerde, waardoor de motoren niet ontbrandden.

De ‘schuldige’ zou een Amerikaanse militaire radarbasis zijn, gevestigd op het atol Kwajalein, één van de Marshalleilanden in de Stille Oceaan. In de meest cruciale fase van de lancering van Phobos-Grunt zouden radarstralen gebruikt zijn om asteroïden in beeld te brengen en de afstand tussen hen en onze planeet te bepalen. Toen deze de sonde passeerden, zou het systeem van het vaartuig per ongeluk beschadigd zijn geraakt.

Boris Smeds, voormalig radio-ingenieur bij de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, acht dat echter zeer onwaarschijnlijk. Er zou namelijk van een andere frequentie gebruik zijn gemaakt en daarnaast is het zeer de vraag hoe radarstralen een compleet energiesysteem zouden kunnen hebben beschadigen. Ook de VS ontkennen verantwoordelijk te zijn voor het mislukken van de missie.

Op 26 januari aanstaande verschijnen de resultaten van een onderzoek, geleid door Yuri Koptev, voormalig hoofd van de Russische ruimtevaartorganisatie Roskosmos, dat uitsluitsel moet geven over de oorzaak van het falen van Phobos-Grunt.

Afbeelding: Roskosmos

Het gravitatieveld rond een zwart gat is zo immens dat het werkelijk alles in zijn bereik ‘opslokt’; zelfs licht kan niet ontsnappen aan zijn greep. Om die reden zenden zwarte gaten geen licht uit. Hoe wil men dan iets dat per definitie onmogelijk te zien is in beeld brengen?

Voordat het stof en gas dat om een zwart gat wervelt naar binnen wordt ‘getrokken’, ontstaat een soort van kosmische file. Door de gloed van deze materie in beeld te brengen voordat het de point of no return passeert en verdwijnt in de afgrond van ruimte en tijd kunnen onderzoekers slechts de omlijning van het zwarte gat zien, ook wel de schaduw of de waarnemingshorizon genoemd.

Tot dusver is er slechts indirect bewijs dat er een zwart gat te vinden is in de kern van ons melkwegstelsel. De onderzoekers hopen dit om te zetten in direct bewijs door de schaduw van het object in beeld brengen. Hoewel het zwarte gat zeer massief is met een massa die ruim vier miljoen keer zo groot is als de van de zon, is het erg klein. Met een doorsnede die kleiner is dan die van de baan van Mercurius rond onze ster en een afstand van bijna 26.000 lichtjaar tot de aarde, is het vanaf het aardoppervlak gezien ongeveer even groot als een grapefruit op de maan.

Om het zwarte gat, ook wel bekend als Sagittarius A*, te zien is dus een enorme telescoop nodig. Om die reden worden voor het project ruim vijftig verschillende radiotelescopen ingezet, onder meer in Europa, die in essentie een virtuele telescoop met een spiegel die zo groot is als onze planeet moeten vormen.

De waarnemingen moeten ook licht schijnen over de vorm van de omlijning van zwarte gaten. Volgens de algemene relativiteitstheorie moet deze namelijk een perfecte cirkelvorm hebben en mocht dit niet het geval zijn, dan betekent dit dat de theorie gebrekkig is. Maar zelfs mocht er geen afwijking gevonden worden, dan zullen al deze processen de fundamentele aspecten van de theorie ons nog veel beter laten begrijpen.

Afbeelding: Fish & Doeleman

De meteorenzwerm die we komend weekend kunnen zien heeft de naam Draconiden, vanwege het radiant dat in het sterrenbeeld Draco (Draak) ligt. De oorsprong van deze metoerenzwerm is de komeet 21P/Giacobini-Zinner die elk 6 jaar een rondje om de zon maakt en een spoor van stof achterlaat. Komend weekend passeert de aarde frontaal een uitloper van dit stof wat mogelijk resulteerd in een uitbarsting waarbij 750 meteoren per uur zichtbaar zullen zijn voor waarnemers uit het Midden-Oosten, Noord Afrika en delen van Europa.

Wetenschappers van NASA verwachten dat de aarde komend weekend door drie of meer stofrestanten van de komeet passeert. De aarde zal deze stofrestanten op 8 oktober vanaf 18 uur Nederlandse tijd passeren, waarbij de meeste vallende sterren worden verwacht tussen 21 en 23 uur Nederlandse tijd.

Helaas zijn wetenschappers er nog niet gezamenlijk uit hoe groot deze meteorenregen zal zijn, dit komt vooral omdat komeet  21P/Giacobini-Zinner in 1880 vlak langs Jupiter is gepasseerd, waarbij de zwaartekracht van Jupiter de baan van de komeet zodanig heeft veranderd waardoor men niet precies durft te zeggen waar de stofrestanten van de komeet liggen. Ook computermodellen plaatsen deze restanten niet allemaal op dezelfde locatie waardoor de hoeveelheid meteoren dat per uur kan worden gezien kan verschillen van tientallen tot honderden per uur.

Meteoren van de komeet 21P/Giacobini-Zinner komen uit het sterrenbeeld Draak. Draconiden zijn relatief erg langzame meteoren, ze raken de atmosfeer met slechts 20 km/s. Doordat de stofdeeltjes niet zo’n hoge snelheid hebben vormen ze niet zo’n groot gevaar voor beschadiging aan satellieten en ruimtevaarttuigen.

Helaas zullen we komend weekend alleen de heldere meteoren kunnen zien, want op 12 oktober is het Volle maan. De hoeveelheid maanlicht verminderd het aantal meteoren dat zichtbaar is met 2 tot 10x, dus we kunnen zo’n 70 tot 400 meteoren per uur verwachten. Tot slot nog het weer voor komend weekend: we zullen volgens de huidige voorspellingen geen geluk hebben, het wordt namelijk half bewolkt en in het ergste geval (lichte) regen.

Het team, bestaande uit onderzoekers van de ruimtevaartorganisatie NASA en enkele internationale wetenschappers, nam oude gegevens over de planeet onder de loep en stuitte op enkele vreemde dingen die zich afspelen in de koude, heldere lucht in de mesosfeer en thermosfeer, ruim 110 kilometer boven het oppervlak.

Hoewel de lucht boven de poolgebieden in deze bovenste lagen van de atmosfeer volgens de meeste metingen kouder was dan de lucht boven de evenaar, bleken bepaalde delen in sommige gevallen juist warmer te zijn. In de aardse dampkring treedt dit verschijnsel op soortgelijke wijze op, waarbij de relatief warme lucht boven de evenaar naar de polen stroomt, waar het afkoelt en naar beneden daalt. Omdat de atmosfeer naarmate deze zich dichter bij het oppervlak bevindt dichter is, wordt de lucht blootgesteld aan een hoge druk en verwarmt het zo de atmosfeer boven de polen.

Op Venus gebeurt echter het tegenovergestelde, zo blijkt nu. Hoewel de oppervlaktetemperatuur min of meer gelijk blijft, werden binnen enkele dagen substantiële veranderingen in de temperatuur van tot 12 graden Celsius gemeten in de Venusiaanse mesosfeer en thermosfeer. De polen leken ietwat stabieler te zijn, maar ook daar zag men relatief grote veranderingen optreden.

Er zijn verschillende mogelijke verklaringen voor dit verschijnsel te noemen. Zo zouden de grote temperatuurschommelingen in de bovenste lagen van de atmosfeer veroorzaakt kunnen worden door turbulentie en veranderingen in druk, door luchtstromen in de dampkring of de reusachtige ‘supercyclonen’ die boven de polen van Venus te vinden zijn (zie afbeelding hierboven). Ook zou de variabiliteit het gevolg kunnen zijn van een tijdelijke verandering in de intensiteit van het zonlicht dat in contact komt met de bovenste laag van de atmosfeer van onze zusterplaneet.

Afbeelding: NASA/ESA

Afgelopen jaar claimde een team van onderzoekers dan eindelijk een oplossing voor het probleem gevonden te hebben. Volgens hen kan gezien de samenstelling van het onderzochte gesteente de mogelijkheid dat de dampkring rijk was aan een broeikasgas zoals methaan of koolstofdioxide en de aarde daarom warm genoeg was voor vloeibaar water uitgesloten worden. In plaats daarvan had onze planeet een lager albedo of weerkaatsingsvermogen en zou daardoor meer warmte geabsorbeerd hebben dan op dit moment het geval is. Het lagere albedo zou het resultaat geweest zijn van de aanwezigheid van een kleiner aantal biologische deeltjes in de atmosfeer.

Volgens onderzoekers Colin Goldlatt en Kevin Zahnle van NASA’s Ames Research Center biedt een lager albedo echter geen soelaas. Het effect van een lager albedo door een kleiner aantal wolken zou de aarde niet warm genoeg hebben kunnen maken om de aanwezigheid van vloeibaar water mogelijk te maken.

Wolken hebben twee effecten: over het algemeen vangen hooggelegen wolken warmte op, terwijl laaggelegen wolken de warmte die afkomstig is van onze moederster weerkaatsen. Volgens het tweetal zouden alle laaggelegen wolken moeten verdwijnen om een zo laag mogelijk albedo te krijgen en dus een zo hoog mogelijke temperatuur op het aardoppervlak tot stand te krijgen. Uit een computermodel waarin het klimaat op de jonge aarde wordt nagebootst, blijkt nu dat de temperatuur op onze planeet dan nog lang niet hoog genoeg is voor vloeibaar water.

Zowel een broeikaseffect als een lager albedo vormt dus geen oplossing. Wat dan wel? Dat is vooralsnog een raadsel.

Afbeelding: NASA

Een groot deel van de noordelijke Afrikaanse plaat is inmiddels in de aardmantel getrokken, maar het resterende deel van de Afrikaanse landmassa is te licht. Omdat dit het geval is, verwacht Wortel dat de rollen binnen niet al te lange tijd om zullen draaien, waarbij de zwaardere Euraziatische plaat onder de Afrikaanse plaat verdwijnt en een nieuwe subductiezone wordt gevormd.

Het proces zou kunnen resulteren in een verhoogd risico op seismische activiteit in het Middellandse Zeegebied. Volgens wetenschappers steken Europese landen, met name mediterrane landen, nog te weinig moeite in een systeem dat moet waarschuwen voor tsunami’s die kunnen ontstaan door zeebevingen. Terwijl aardbevingen in het gebied meestal minder krachtig zijn dan bevingen in de zogeheten Pacific Rim, waar de landen gelegen rond de rand van Pacifische Oceaan deel van uitmaken, hebben zich wel degelijk enkele zware bevingen met een kracht van 8,0 op de Schaal van Richter voorgedaan in het Middellandse Zeegebied.

Onderzoekers denken dat het bewijs voor een Europese subductie hen in staat zal stellen om het gebied in kwestie en de risico’s op aardbevingen en tsunami’s in de regio beter in kaart te brengen.

Afbeelding: USGS/NASA

Volgens Kent zijn beschavingen niet ongewoon en hebben ze vele malen contact met elkaar, maar belanden ze uiteindelijk in een strijd om schaarse middelen. Wanneer dat gebeurt zorgt het evolutieproces ervoor dat de overlevenden zich stil houden.

Hoewel het idee niet gemakkelijk afgewezen kan worden, geeft Kent zelf de manier waarop de evolutie werkt op onze eigen aarde als tegenargument. Deze zorgt er namelijk voor dat soorten in verschillende ecosystemen zich meestal toch op complexe manieren onderling vermengen.Hoewel veel soorten op onze planeet manieren ontwikkelen waarop ze zich kunnen camoufleren, belanden ze uiteindelijk niet in een isolatie. Dit laat zien dat het idee van Kent ongegrond is.

Maar volgens hem werkt de evolutie op een kosmische schaal totaal anders. Kosmische evolutie vindt plaats over grote afstanden en de schaarse middelen zouden zeer zeldzaam zijn. “Wanneer bewoonbare werelden zo verspreid zijn dat ze moeilijk te vinden zijn, kan een beschaving die in de strijd om schaarse middelen geen verlies wil lijden zich het best afzijdig houden”, aldus Kent. Dit zou verklaren waarom we tot op heden nog niets van een andere beschaving gehoord hebben.

De ideeën van Kent doen vragen rijzen over of het slim is om als mensheid reclame te maken voor haar bestaan. Men heeft in de afgelopen decennia al talloze pogingen gedaan om boodschappen naar de sterren te sturen en verschillende wetenschappers, waaronder Kent, wijzen erop dat dit een serieuze vergissing kan zijn. “Het risico dat we lopen wanneer een intelligente beschaving iets van ons oppikt wordt al gauw miskend.”

De paper van Kent, met de titel ‘Too Damned Quiet’, is hier in zijn totaliteit te lezen op arXiv.org.

Sterrenstelsels maken in de meeste gevallen deel uit van een groep. Ons eigen melkwegstelsel en haar lokale buurtgenoten van ongeveer vijftig stelsel bevinden zich bijvoorbeeld aan de rand van het Virgo-cluster, een verzameling van 1200 tot 2000 sterrenstelsels. Dergelijke clusters zijn de meest massieve objecten in het universum en hun bestaan te danken hebben aan kleine variaties in de dichtheid van de materie in het vroege universum. Aan de hand van de aantallen waarin ze voorkomen en hun massa kan men kosmologische modellen testen.

Met behulp van waarnemingen uitgevoerd met de South Pole Telescope wisten de onderzoekers in de zoektocht naar de karakteristieke helderheidsdalingen die veroorzaakt worden door dit soort clusters ongeveer drie procent van de hemel in kaart brengen. In de verzamelde gegevens was het cluster in kwestie al gauw gevonden, waarna de eigenschappen van het hete gas dat het bevat en de afstand tussen onze planeet en het cluster werd bepaald. Het cluster is 7,5 miljard lichtjaar van ons verwijderd en is zeer zeldzaam, of mogelijk zelfs uniek, in het vroege universum.

Afbeelding: CfA

De krachtigste aardbeving die tot op heden werd geregistreerd was de aardbeving van 1960 in Chili, die een kracht had van 9,5 op de Schaal van Richter. Hoewel de recente bevingen in onder meer Chili en Japan en de aardbeving rond Indonesië in 2004 hierbij in het niet vallen, hebben ze de interesse van onderzoekers voor dit soort zware bevingen wel degelijk nieuw leven ingeblazen. “Na een betrekkelijk rustige periode in de jaren tachtig en negentig bevinden we ons nu mogelijk in een periode met zware aardbevingen”, aldus geofysicus Richard Aster van het New Mexico Institute of Mining and Technology.

Gegevens laten zien dat er in de afgelopen eeuw enkele perioden waren waarin een ongewoon hoog aantal zware aardbevingen voorkwam met een kracht van 8,0 of hoger. De wereldwijde seismische activiteit bereikte bijvoorbeeld tussen 1950 en 1967 een hoogtepunt. Er zijn echter ook relatief rustige perioden geweest met een klein aantal zware bevingen. Met slechts honderd jaar aan gegevens weten onderzoekers echter niet zeker wat deze patronen kunnen betekenen en óf ze wel iets zeggen. “Zelfs wanneer er inderdaad sprake is van een bepaald verschijnsel weten onderzoekers niet hoe een zware beving tot een andere beving ergens anders in de wereld zou kunnen leiden”, zegt Aster.

Uit een studie uitgevoerd door Andrew Michael van de U.S. Geological Survey blijkt dat de patronen waarin zware aardbevingen optreden geheel willekeurig zijn, naschokken daarbuiten gelaten. “Willekeurig betekent niet gelijkmatig verspreid”, aldus Michael. “Dat is waarom er reeksen voorkomen in de door ons verzamelde gegevens. Dergelijke clusters van bevingen zeggen waarschijnlijk niets over het aantal te verwachte aardbevingen in de toekomst.” Totdat men weet waarom het aantal zware aardbevingen varieert moeten we ons volgens Michael dan ook “niet minder zorgen maken, maar er is evenmin reden tot paniek.”

Naar aanleiding van de reeks zware aardbevingen in de afgelopen jaren hoeven we dus niet bang te zijn dat er meer zware bevingen in aantocht zijn, maar Aster geeft wel aan dat het onontkoombaar is dat we over het algemeen steeds groter gevaar lopen. “Veel snelgroeiende steden in de wereld zijn niet of nauwelijks voorbereid op een zware beving, terwijl gemeenschappen in de kustgebieden zich steeds meer in gebieden die zeer kwetsbaar voor tsunami’s vestigen. Er leven gewoon meer mensen op gevaarlijke plekken”, zegt hij.

Afbeelding: VOA News

Het komt slechts één keer in de pakweg dertig jaar voor dat een asteroïde van een dergelijke grootte onze planeet tot op een dergelijke kleine afstand nadert.

Vanwege de grootte van het object en de betrekkelijk kleine afstand tussen de asteroïde en de aarde in november krijgen onderzoekers de unieke mogelijkheid om het object zeer goed in kaart te brengen tijdens een serie van radarobservaties en waarnemingen in zowel zichtbaar als infrarood licht. De voorbereidingen daarvan zijn al in volle gang.

2005 YU55 is een langzaam om zijn as draaiende ‘aardscheerder’ die vanwege zijn grootte en nabijheid van de aarde als “potentieel gevaarlijk” beschouwd wordt. Het object werd voor het eerst gezien op 28 december 2005.

Afbeelding: Arecibo Observatory