Auteurspagina: Freek

Het universum als computersimulatie

“Welkom… in de echte wereld” – het is een bekend citaat uit The Matrix, een film die in 1999 het nodige opzien baarde en zich afspeelt in een door machines beheerste wereld waarin mensen in een diepe slaap worden gehouden en deel uitmaken van een computersimulatie. Het idee is niet nieuw; het verhaal is gebaseerd op denkbeelden van westerse filosofen als Plato en op ideeën uit onder meer het boeddhisme. Sindsdien is al vaak de vraag gesteld of wij in een soortgelijke simulatie zouden kunnen leven. Fysici denken nu een methode te hebben gevonden waarmee deze vraag mogelijk kan worden beantwoord.

Onderzoekers: ‘Warp-drive niet onrealistisch’

Volgens fysici zou een warp-drive, een concept uit de bekende Star Trek-franchise waarmee men sneller dan het licht kan reizen, niet zo onrealistisch zijn als eerder werd gedacht. De realisatie van een eerste concept voor de warp-drive, in 1994 gepubliceerd door de Mexicaanse wiskundige Miguel Alcubierre, werd tot voorheen niet voor mogelijk gehouden, omdat een dergelijke aandrijving een enorme hoeveelheid energie zou vereisen. Daar lijkt nu echter verandering in te zijn gekomen.

Unieke beelden tonen afdaling Curiosity-rover op Mars

Er is een indrukwekkende video verschenen van de afdaling van rover Curiosity, die op 6 augustus jongstleden zijn einddoel Mars bereikte, naar het oppervlak van onze buurplaneet. De beelden laten zien hoe het laboratorium zijn hitteschild hoog in de dampkring afstoot, waarna het met behulp van enkele raketten wordt afgeremd en tot stilstand komt. Het filmpje bestaat uit losse opnamen die enkele dagen na de landing van het voertuig werden vrijgegeven en door een amateur zijn gecombineerd tot een realtime video, vergezeld door bijpassende muziek.

Neil Armstrong overlijdt op 82-jarige leeftijd

Voormalig astronaut Neil Armstrong is overleden. Hij is 82 jaar oud geworden. Dat meldt persbureau Reuters vanavond. Hij was de eerste mens die voet zette op de maan in 1969. Armstrong onderging eerder deze maand, slechts twee dagen na zijn verjaardag op 5 augustus jongstleden, nog een zogeheten overbruggingsoperatie aan zijn hart vanwege enkele verstopte kransslagaders. De complicaties die zich daarbij voordeden zouden hem fataal zijn geworden.

Onderzoekers zien planeet verslonden worden door moederster

Voor de eerste keer hebben onderzoekers kunnen ‘aanschouwen’ hoe een planeet verslonden wordt door haar moederster, een lot dat de aarde over enkele miljarden jaren ook te wachten staat. Het team vond hier het bewijs voor door de samenstelling van de moederster te bestuderen. Daarnaast vermoedt men dat een andere planeet die de ster omcirkelde in een ongewone baan is ‘gelanceerd’ op het moment dat de nabijgelegen buurplaneet ten prooi viel aan haar grote metgezel.

Werd Phobos-Grunt per ongeluk uitgeschakeld door de VS?

Aan de veelbelovende missie van de Russische ruimtesonde Phobos-Grunt kwam na de lancering van het vaartuig in november van het afgelopen jaar een vroegtijdig einde. De sonde strandde in een baan om de aarde en kwam vorige week ergens in de Stille Oceaan terecht. Opmerkelijk genoeg werd al vrij snel de suggestie gewekt dat er wellicht sprake zou zijn van sabotage, hoewel concrete aanwijzingen daarvoor ontbraken. Volgens Russische krant Kommersant is het vaartuig echter per ongeluk beschadigd, en wel door een radarstraal afkomstig van een Amerikaanse militaire basis.

Onderzoekers willen voor het eerst zwart gat fotograferen

Het bestaan van zwarte gaten, voor het eerst voorspeld in de alom bekende algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein, wordt inmiddels ondersteund door tientallen jaren aan observaties, metingen en experimenten. Het is tot op heden echter niet mogelijk geweest om één van deze maalstromen, wiens overweldigende aantrekkingskracht zelfs de ruimtetijd kan beïnvloeden, direct waar te nemen en in beeld te brengen. Een groep onderzoekers wil hier nu verandering in gaan brengen en gaat binnen afzienbare tijd met meer dan vijftig radiotelescopen wereldwijd de uitdaging aan.

Weer op zusterplaneet Venus blijkt minder saai dan gedacht

Op het eerste gezicht zou een weerman of weervrouw op onze buurplaneet Venus een zeer makkelijke of een zeer saaie baan hebben, afhankelijk van hoe je het bekijkt. Het is algemeen bekend dat het klimaat op de kokend hete wereld vrij onplezierig is; boven diens oppervlak, waar een temperatuur heerst van circa 470 graden Celsius, hangt een verstikkende deken van wolken van zwavelzuur en een dampkring die ruim negentig keer zoveel druk uitoefent als de onze. Een nieuwe studie laat echter zien dat het weer op Venus interessanter is dan gedacht, nu het enkele bijzondere verschijnselen die gaande zijn in diens atmosfeer aan het licht heeft gebracht.

Mysterie jonge zon en vloeibaar water groter dan ooit

Er stroomt al ruim 3,8 miljard jaar vloeibaar water op de aarde, sinds vlak na het ontstaan van onze planeet. Het bewijs hiervoor komt van gesteente dat dateert uit de jaren waarin water zich over het aardoppervlak verspreidde. Paleontologen en geologen zitten echter met de handen in het haar, aangezien de zon destijds ongeveer dertig procent zwakker was dan vandaag de dag en zodoende niet genoeg warmte af zou hebben gegeven om het water op onze planeet vloeibaar te houden. Deze paradox houdt wetenschappers al sinds de zeventiger jaren bezig en een oplossing lijkt nog lang niet in zicht.

‘Europa verdwijnt langzaam onder Afrika’

Een team van onderzoekers onder leiding van Rinus Wortel van de Universiteit van Utrecht heeft aangetoond dat het continent Europa langzaam onder Afrika schuift en zodoende een nieuwe subductiezone ontstaat. De twee continenten komen al vele miljoenen jaren samen, waarbij de noordelijke rand van de Afrikaanse tektonische plaat in een langzaam tempo onder de Euraziatische plaat verdwijnt. De nieuwe studie van Wortel en collega’s laat echter zien dat dit proces is vastgelopen en de rollen langzaam maar zeker aan het omdraaien zijn.

Waarom blijft het zo stil daar boven?

In een ongedwongen gesprek tijdens de lunch in 1950 stelde de Italiaans-Amerikaanse fysicus Enrico Fermi een tegenwoordig bekende vraag: als intelligent leven zich vele malen in ons stelsel en verderop ontwikkeld heeft, waarom zien we daar dan niets van? Deze alom bekende paradox, de zogeheten ‘Fermi-paradox’, kan op een aantal verschillende manieren verklaard worden. Leven, laat staan intelligent leven, zou vrij zeldzaam zijn, intelligente beschavingen zouden vaak ten onder gaan aan hun eigen technologie en mochten er ergens buitenaardse levensvormen rondzwerven, dan zouden ze te bang zijn om ons te storen. Fysicus Adrian Kent komt nu echter met een nieuwe, totaal andere mogelijkheid.

Meest massieve verafgelegen object ooit ontdekt

Een team van onderzoekers heeft het meest massieve verafgelegen cluster, het 1,3 duizend biljoen zonnemassa’s wegende object SPT-CLJ2106-5844, tot op heden gevonden. Met deze massa, ruim duizend keer groter dan die van de Melkweg, is het cluster het meest massieve object dat tot op de dag van vandaag is ontdekt in het verafgelegen deel van het universum. Er bestaan dan wel enkele andere clusters die nog veel massiever zijn, maar omdat deze op een veel kleinere afstand van ons verwijderd zijn, hebben ze miljarden jaren langer de tijd gehad om materie te ‘verorberen’ en aan massa te winnen.

Reeks zware aardbevingen: toeval of niet?

De alles vernietigende tsunami van 2004 in de Indische Oceaan, die aan bijna 250.000 mensen het leven kostte, was het gevolg van de eerste aardbeving met een kracht van 9,0 op de Schaal van Richter sinds 1967. Naar aanleiding van deze beving en de reeks kleinere, maar nog steeds verwoestende bevingen in Haïti, Chili en Nieuw-Zeeland, die dit jaar voorbij werden gestreefd door de zware zeebeving ten oosten van Japan, vragen onderzoekers zich af of het aantal zware aardbevingen toe aan het nemen is. Is het mogelijk dat er een verband bestaat tussen de bevingen of is er sprake van puur toeval?

Grote asteroïde passeert aarde aan het einde van het jaar

In november dit jaar zal één van de grootste potentieel gevaarlijke asteroïden die rondzweven in het zonnestelsel – als het gaat om de kans op een botsing met de aarde – onze planeet op een betrekkelijk kleine afstand passeren. De afstand tussen de aarde en de asteroïde 2005 YU55, een rots met een diameter van vierhonderd meter, bedraagt op 8 november slechts iets meer dan driehonderdduizend kilometer, wat overeenkomt met 0,85 keer de afstand tussen onze planeet en de maan.

Hubble ziet laatste stuiptrekkingen van ster

De ruimtetelescoop Hubble is getuige geweest van een bijzonder schouwspel bij een ster die zijn laatste restjes nucleaire brandstof verbruikt. De ster, gelegen in de zogeheten Westbrook-nevel, heeft in zijn laatste levensfase een vreemde en onregelmatige bundel van straalstromen en wolken doen ontstaan. De instabiele buitenste lagen van de ster stoten een giftig brouwsel van gassen, waaronder koolmonoxide en blauwzuurgas uit en het resultaat van deze opleving in de activiteit van de ster is nu te zien op een nieuwe foto.

Rapport pleit voor missies naar Mars, Europa en Uranus

Een nieuw rapport beveelt een drietal planetaire missies aan voor het decennium 2013 tot 2022 dat tot een groot aantal belangrijke nieuwe ontdekkingen over het zonnestelsel zou kunnen leiden. De missies zouden in het teken moeten staan van onze buurplaneet Mars, ijsmaan Europa en gasreus Uranus. In het rapport, opgesteld door het National Research Council, komt men verder met het advies om de aandacht te verleggen naar missies op kleinere schaal en enkele of alle voorgestelde grootschalige missies uit te stellen, mocht het budget van de ruimtevaartorganisatie NASA niet toereikend genoeg zijn.

Scepsis rond vondst ‘buitenaardse’ fossiele bacteriën

Richard Hoover, gerenommeerd wetenschapper van de ruimtevaartorganisatie NASA, claimt op kleine fossielen van buitenaardse levensvormen gestuit te zijn in de overblijfselen van een meteoriet. Het onderzoek waaruit dat blijkt werd, samen met foto’s van de microscopische regenworm-achtige schepsels, afgelopen vrijdag gepubliceerd in Journal of Cosmology, dat gratis online verkrijgbaar is. De resultaten hebben tot zowel opwinding als scepsis geleid en zullen binnen afzienbare tijd bekeken worden door een groot aantal experts.

‘Tijdreizen zonder grootvaderparadox is mogelijk’

Eén van vele intrigerende concepten in de relativiteitstheorie van Einstein is het idee van gesloten tijd-achtige krommen, banen in de ruimtetijd die na een bepaalde tijd terugkeren op hetzelfde punt en dus gesloten zijn, maar wel tijd-achtig zijn en dus door massieve deeltjes gevolgd kunnen worden. Als zodanig zouden dergelijke krommen, ook wel CTC’s genoemd, de mogelijkheid bieden om terug in de tijd te reizen.

Bizar planetenstelsel ontdekt

Verborgen in de grote hoeveelheid gegevens van de Kepler-telescoop bevindt zich een planetair systeem dat bestaat uit twee planeten die in dezelfde baan om hun moederster draaien. Mocht de ontdekking worden bevestigd, dan zou de vondst de theorie dat de aarde haar baan ooit met een hemellichaam ter grootte van buurplaneet Mars deelde ondersteunen. De botsing tussen onze planeet en het object, dat al eerder omgedoopt werd tot Theia, had mogelijk het ontstaan van de maan tot gevolg.

‘Koraalrif tegen 2050 geheel verdwenen’

Het koraalrif op de zeebodem kan tegen 2050 geheel verdwijnen zijn, tenzij er met spoed maatregelen worden genomen om de gevaren die het ‘regenwoud van de zee’ loopt te verminderen. Een vandaag gepubliceerd rapport van de denktank van het World Resources Institute laat zien dat de opwarming van de zeeën, verzuring van de oceanen door de uitstoot van koolstofdioxide, scheepvaart, overbevissing, kustontwikkeling en afname van de bedrijvigheid in de landbouw een bedreiging vormen voor het koraalrif, waar honderden miljoenen mensen afhankelijk van zijn.

Aardkern draait opmerkelijk langzamer dan gedacht

Dankzij een nieuwe studie hebben onderzoekers de eerste nauwkeurige schatting van hoeveel sneller de kern van de aarde in vergelijking met de rest van de planeet draait weten te maken. Het was al langer bekend dat de aardkern sneller draaide, maar men heeft nu ontdekt dat eerder gemaakte schattingen onjuist waren en dat de kern veel langzamer beweegt dan eerder werd verondersteld – slechts één graad in een miljoen jaar in plaats van één graad per jaar.

NASA stuurt mensachtige robot de ruimte in

De astronauten aan boord van het internationaal ruimtestation ISS zullen over een niet al te lange tijd een nieuwe kamergenoot hebben. Dit keer geen mens, maar een humanoid. Eind deze maand moet Space Shuttle Discovery tijdens missie STS-133 de ruim 135 kilogram wegende robot Robonaut 2, ook wel bekend als ‘R2’, afleveren bij het ISS, waar het de eerste humanoïde robot zal zijn die reist naar en werkt in de ruimte. Het door NASA en General Motors ontwikkelde apparaat moet verschillende taken van de bemanningsleden in het complex over gaan nemen.

Morgen zonsverduistering: tijden, weersvooruitzichten en live webcasts

Morgenochtend zal er in ons land, mits de weergoden ons goed gezind zijn, een gedeeltelijke zonsverduistering zichtbaar zijn. Tussen 8:02 uur en 10:40 uur wordt onze ster bedekt door de maan, waarbij het maximum van de eclips bereikt wordt om 9:17 uur. Ongeveer 77% van de diameter van de zonneschijf gaat op dat moment schuil achter onze natuurlijke satelliet. Vanwege de lage stand van de zon ten tijde van de eclips en de slechte weersvooruitzichten zal het enige moeite kosten om de zonsverduistering te kunnen aanschouwen.

Marsrovers Spirit en Opportunity al zeven jaar op Mars

Terwijl we hier op aarde enkele dagen geleden vierden dat we in een nieuw jaar aan zijn beland, vieren twee robots op Mars deze maand hun eigen mijlpaal: ze verblijven al maar liefst zeven jaar op de rode planeet. De rover Spirit, niet veel groter dan een golfkarretje, landde op 4 januari 2004 op onze buurplaneet. Zijn ‘broertje’ Opportunity maakte drie weken later, op 25 januari, contact met de het Martiaanse oppervlak. Het tweetal zou oorspronkelijk negentig dagen onderzoek blijven verrichten.

China en Rusland slaan handen ineen bij missie naar Mars

Volgens Chinese staatsmedia zal China in oktober van dit jaar haar eerste ruimtevaartuig lanceren dat in een baan om onze buurplaneet Mars moet gaan draaien. De sonde, Yinghuo-1 genaamd, zou oorspronkelijk in oktober 2009 samen met de Phobos Explorer, een vaartuig van Russische makelij op weg gaan naar de rode planeet en zijn grootste maan Phobos, maar de lancering vanaf het Baikonoer Cosmodrome werd destijds om onbekende redenen uitgesteld.

Signaal voor ‘Martiaans’ methaan kwam mogelijk van de aarde

De bewering dat de atmosfeer van onze buurplaneet Mars methaan bevat, hetgeen de suggestie wekt dat er leven te vinden kan zijn op de planeet, is mogelijk te voorbarig. Volgens een team van onderzoekers wordt het bewijs voor de aanwezigheid van methaan op de rode planeet mogelijk veroorzaakt door methaan in de dampkring van de aarde. Bij observaties aan de planeet zou men ten onrechte verondersteld hebben dat het om Martiaans methaangas ging.

Zouden we bomen kunnen ontdekken op andere werelden?

Wanneer een boom op een andere wereld dan de onze omvalt, zouden we dat dan merken? Christopher Doughty van de Universiteit van Oxford en Adam Wolf van de Princeton-universiteit denken van wel. Volgens hen zorgt de schaduw van bomen ervoor zorgt dat de hoeveelheid licht die een planeet reflecteert verandert wanneer het zijn moederster omcirkelt. Wanneer een planeet vanaf de aarde gezien achter zijn metgezel staat, zouden de bomen een kleine zichtbare schaduw werpen.

Bij Venus gearriveerde Japanse ruimtesonde in de problemen

Na een interplanetaire reis van meer dan zes maanden arriveerde een ruimtevaartuig van Japanse makelij gisteren bij onze buurplaneet Venus, maar het lot van haar missie om de extreme weeromstandigheden op de zeer warme planeet te bestuderen is onzeker. De driehonderd miljoen dollar kostende ruimtesonde Akatsuki moest gisteren na aankomst haar stuurraketten laten ontbranden om in de beoogde langgerekte baan om de met wolken bedekte wereld te komen draaien.

Gigantische uitbarsting gezien op zonneoppervlak

Op het oppervlak van de zon heeft gisteren een enorme uitbarsting plaatsgevonden. Het ‘mega-filament’ van zonnemagnetisme kwam, zoals verwacht, gisteravond in uitbarsting, hetgeen tot gevolg had dat een naar schatting 700.000 kilometer lange protuberans de ruimte in werd geslingerd. Het Solar Dynamics Observatory, een zonneobservatorium dat onze ster voortdurend in de gaten houdt, wist bijzondere opnamen van de eruptie te maken.

Russische satellieten storten in zee na lancering

De lancering van een drietal satellieten van Russische makelij afgelopen zaterdag is volgens verschillende bronnen mislukt. De satellieten, die met een vanaf het Baikonoer Cosmodrome in Kazachstan gelanceerde Proton-raket in een baan om de aarde gebracht hadden moeten worden, zijn naar verluidt kort na vertrek in de Stille Oceaan terechtgekomen, om precies te zijn ten noorden van Hawaï. Dat heeft een woordvoerder vandaag bevestigd.

NASA doet ‘belangrijke ontdekking’, maar vindt geen buitenaards leven

Naar aanleiding van de aankondiging van een persconferentie over een belangrijke ontdekking op het gebied van astrobiologie door de ruimtevaartorganisatie NASA is er vandaag enige beroering op het internet ontstaan. Hoewel de vondst naar verluidt een grote impact heeft op zoektocht naar buitenaards leven, is enige nuance wel op zijn plaats. In tegenstelling tot wat door velen wordt beweerd, is het namelijk niet zo dat er bewijs is gevonden voor het bestaan van buitenaards leven.

Sterrenstelsels kunnen niet op één manier, maar twee manieren groeien

Tot voor kort werd verondersteld dat botsingen tussen sterrenstelsels de enige manier waren waarop deze konden groeien. Maar nieuw bewijs dat is verzameld door een team van onderzoekers doet de suggestie wekken dat ook iets anders de meeste de stelsels kan hebben beïnvloed, en wel op een iets minder verstorende manier. Het beantwoordt mogelijk de vraag waarom de massa van de meeste stelsels binnen enkele miljarden jaren na de oerknal sterk toenam.

Ruimtetelescoop Hubble ziet resultaat van botsing asteroïden

Een internationaal team van onderzoekers heeft gezien wat er gebeurt wanneer asteroïden met elkaar in botsing komen. Gedurende vijf maanden bestudeerde men de nasleep van de botsing van twee objecten in de asteroïdengordel met de ruimtetelescoop Hubble en wist zo de vreemde, komeetachtige staart van puin die het tot gevolg had te bestuderen. Het onderzoek vertelt ons iets over wat dergelijke ontmoetingen bijdragen aan de verspreiden van stof door het zonnestelsel.

Groene komeet 103P/Hartley 2 nadert de aarde

De kleine periodieke komeet 103P/Hartley 2 nadert onze planeet gestaag. Het object scheert op 20 oktober aanstaande op een afstand van ongeveer 0,12 AE langs de aarde en kan tegen die tijd mogelijk met het blote oog zichtbaar zijn aan de hemel vanuit een donker gebied. Hartley 2 bevindt zich op dit moment in het sterrenbeeld Perseus en is met een verrekijker een gemakkelijke prooi. De komeet passeerde vanaf het aardoppervlak gezien afgelopen nacht het bekende Dubbelcluster.

Groot spektakel verwacht tijdens meteorenregen in 2011

Vandaag passeert de aarde de overblijfselen van een oeroude komeet, al zal er naar verwachting niet veel te zien zijn van de meteorenregen die het tot gevolg heeft. De bron van deze jaarlijkse meteorenzwerm, de Draconiden, is stof en puin dat ooit voor een deel de komeet Giacobini-Zinner vormde. In tegenstelling tot meteorenregens als de Perseïden en de Leoniden staan de Draconiden niet bekend om hun spectaculaire verschijning. Dat zou volgend jaar echter anders uit kunnen pakken.

Paintball-gevecht gaande tussen manen planeet Saturnus

Onderzoekers hebben door gebruik te maken van gegevens die verzameld zijn door de ruimtesonde Cassini ontdekt dat Saturnus’ binnenste manen bedekt zijn met kleurvolle banden en vlekken. De rood- en blauwachtige tinten op de ijzige oppervlaktes van vijf manen lijken het gevolg te zijn van grote en kleine onderlinge bombardementen. Hiermee heeft men mogelijk een verklaring gevonden voor het raadselachtige ‘Pac-Man’-patroon dat eerder werd gevonden op maan Mimas.

Dampkring maan Titan bevat wellicht ingrediënten voor leven

De atmosfeer van Saturnus’ grootste maan Titan bevat mogelijk complexe organische moleculen die de bouwstenen vormen van leven zoals wij dat kennen, zo suggereert een nieuwe studie. In een laboratorium simuleerden onderzoekers mogelijke chemische reacties die zich hoog in de dampkring van de maan voltrekken. Daaruit bleek dat talloze complexe moleculen, waaronder aminozuren en nucleotidebasen, zonder al teveel moeite gecreëerd zouden kunnen worden.

Titaanse tsunami zorgt voor gaten in Saturnus’ C-ring

In het ringenstelsel van planeet Saturnus zijn verschillende gaten te vinden, waarvan het grootste deel ontstaan is dankzij kleine manen die ‘schapendrijvend’ het puin in beweging zetten. Maar één gat is mogelijk gevormd door gravitationele verstoringen van Saturnus’ grootste maan Titan, die tsunami-achtige golven van tot drie kilometer hoog de C-ring in stuurt, waardoor het als een kromgetrokken, ongelijke grammofoonplaat op een draaitafel begint te spinnen.

Maan Enceladus bezit mogelijk oceaan van bubbelend zeewater

Bubbelend zeewater onder een korst van ijs zou een verklaring voor een raadsel rond de bekende geisers van Saturnus’ maan Enceladus kunnen vormen.. Een nieuw model dat opgesteld is aan de hand van gegevens die verzameld zijn door de ruimtesonde Cassini wekt de suggestie dat het water, gas, stof en de warmte in de fonteinen die uitgestoten worden door de maan afkomstig zijn van zeewater dat van de oceaan tot het oppervlak van het ijs en terug circuleert.

Wat is de grootste ster in het universum?

Het universum is groot. Héél groot. Het is dan ook onmogelijk om een antwoord te geven op de vraag wat de grootste ster is die tot op de dag van vandaag het levenslicht heeft gezien. Dus laten we de vraag verfijnen: wat is de grootste ster waar men tot op heden op is gestuit?

Meest aardachtige wereld tot op heden ontdekt

Een team van onderzoekers heeft een planeet die ongeveer even groot en drie keer zo massief is als de aarde ontdekt bij een nabijgelegen ster op een afstand waar het zich in het midden van de bewoonbare zone bevindt, waar vloeibaar water zou kunnen voorkomen op diens oppervlak. Indien de vondst bevestigd wordt, zou het de meest aardachtige planeet waar men tot nu op gestuit is en het eerste sterke bewijs zijn voor een mogelijk bewoonbare wereld.

Cassini kiekt ‘samengesmolten’ manen Dione en Rhea

Het is alom bekend dat de ruimtesonde Cassini, die al ruim zes jaar onderzoek verricht aan ringenplaneet Saturnus en diens manen, geregeld beelden naar de aarde verstuurd die ons doen verbazen. De laatste opname die één van de camera’s van het vaartuig heeft weten te produceren, is echter wel heel bijzonder. Het toont de manen Dione en Rhea, die vanwege het feit dat het tweetal op één lijn stond met de sonde samengesmolten lijken te zijn. Een optische illusie in de ruimte, dus.

Een zonnige dag op het zuidelijk halfrond van Titan

Een team van onderzoekers heeft meer dan tweeduizend opnamen die tot stand zijn gekomen dankzij het VIMS-instrument van de ruimtesonde Cassini, die sinds juli 2004 in een baan om ringenplaneet Saturnus draait, gebruikt om het eerste langdurige onderzoek naar het weer op diens maan Titan uit te voeren waarbij bepaald kon worden wat voor invloed de equinox hier op heeft. Uit de observaties blijkt dat de wolken in diens atmosfeer verdwijnen naarmate de lente nadert.

Mysterie rond methaan op Mars wordt alsmaar groter

Het mysterie rond de grote hoeveelheid methaan die enkele jaren geleden in de atmosfeer van onze buurplaneet Mars werd gevonden, is weer iets groter geworden. Dankzij observaties van de Mars Global Surveyor – die ruim tien jaar in een baan om de rode planeet draaide – heeft een team van onderzoekers namelijk weten te bepalen dat het methaan slechts minder dan een jaar aanwezig blijft in de dampkring van de planeet. Dat is aanzienlijk korter dan men voorheen dacht.

De zon speelt met vuur

De zon betreedt op dit moment langzaam maar zeker de actieve periode van haar elfjarige zonnecyclus na maanden geen noemenswaardig teken van activiteit vertoond te hebben. Als gevolg daarvan was er afgelopen woensdag een indrukwekkende zonnevlam zichtbaar op het oppervlak van onze ster. Bij de uitbarsting kwam een C3-klasse zonnevlam vrij, die overigens niet op onze planeet gericht was.

Bruggen op de achterkant van de maan

Studenten zijn tijdens het bestuderen van enkele opnamen die tot stand zijn gekomen dankzij de camera aan boord van de in een baan rond de maan draaiende Lunar Reconnaissance Orbiter gestuit op twee natuurlijke bruggen op de kant van de maan die vanaf onze planeet niet zichtbaar is. De grootste brug is naar schatting twintig meter lang en zeven meter breed en is daarmee ongeveer twee keer zo groot als diens kleinere buur.

Mars’ mysterieuze langwerpige krater

Op het oostelijk halfrond van onze buurplaneet Mars is in de buurt van de evenaar een raadselachtige geografische depressie te vinden. Orcus Patera, zoals het gebied wordt genoemd, bevindt zich tussen de twee vulkanen Elysium Mons en Olympus Mons en is een krater waarvan de manier waarop het precies ontstaan is een raadsel blijft. Op een nieuwe opname die tot stand is gekomen dankzij de Europese ruimtesonde Mars Express is het gebied nu in zijn volle glorie te aanschouwen.

Kepler ziet twee planeten langs dezelfde ster trekken

De ruimtetelescoop Kepler heeft het eerste planetenstelsel gedetecteerd waarvan men meer dan één planeet voor dezelfde ster heeft zien trekken. De aanwijzingen voor de overgang van de twee verschillende planeten zijn afkomstig uit de gegevens die het vaartuig over de zonachtige ster Kepler-9 heeft verzameld. De twee objecten zijn, niet geheel onverwacht, Kepler-9b en 9c genoemd. De vondst is het resultaat van een reeks van observaties aan meer dan 156.000 sterren.

Op zoek naar ‘levende buitenaardse machines’

Volgens een gerenommeerde astronoom moet in de zoektocht naar buitenaards leven rekening worden gehouden met ‘levende machines’. Seth Shostak van het SETI-project is van mening dat men zich niet blind moet staren op radiosignalen die afkomstig zijn van werelden zoals de aarde, zo zegt hij in het wetenschappelijk tijdschrift Acta Astronautica. Hij acht de kans groot dat een beschaving in staat is om kunstmatige levensvormen te creëren, indien radiotechnologie voorhanden is.

Een stukje Venus op aarde

Onderzoekers zijn in staat om iets te leren over de atmosferen en oppervlakten van planeten door hun spectra – het licht dat ze reflecteren of absorberen in verschillende golflengten – te bestuderen. Wanneer men onderzoek doet naar de spectra van Venus, de warmste planeet in het zonnestelsel, is er echter een probleem. De hoge temperaturen en verschillende luchtdrukken hebben invloed op de gegevens en vormen zodoende een storende factor.

De aarde en Venus worden vaak broer en zus genoemd. De manier waarop de tweede planeet vanaf de zon zich ontwikkeld heeft is in vergelijking met onze planeet echter geheel anders. Het oppervlak van de wereld is zeer warm, met temperaturen die 480 graden Celsius kunnen bereiken, en de druk aan het Venusiaanse oppervlak is negentig keer zo hoog als op onze planeet. Deze extreme omstandigheden zorgen voor grote moeilijkheden voor onderzoekers die proberen de mysteries van de lagere atmosfeer en het oppervlak van de schroeiend hete wereld te ontrafelen.

Waarnemingen aan het oppervlak en de atmosfeer, in het bijzonder in infrarode golflengten, stellen ons in staat om de diepste regionen van de dampkring en het oppervlak van Venus te doorgronden. Op aarde begrijpen we de spectrale absorptielijnen in de atmosfeer, hetgeen betekent dat hun effecten in kaart gebracht kunnen worden. De extreme omstandigheden op Venus maken de observaties echter veel complexer. Men weet niet precies hoe de spectra aangepast moeten worden, waardoor het onmogelijk is om de gegevens goed te interpreteren.

In een laboratorium in Berlijn zijn onderzoeker Joern Helbert en zijn collega’s nu aan het proberen om een beter inzicht in de omstandigheden op onze buurplaneet te krijgen door rots- en stofmonsters tot 500 graden Celsius te verhitten. Wanneer de temperatuur stijgt, beginnen de monsters te gloeien – eerst in infrarood en vervolgens in zichtbaar licht. Aangezien de relatieve sterkte van deze gloed op verschillende golflengten bij ieder materiaal anders is, kan het gebruikt worden om rotsen op het oppervlak van de planeet te identificeren.

Met behulp van deze experimenten hoopt het team van Helbert een beter beeld te krijgen van de mineralogie en historie van Venus’ oppervlak.

Asteroïde vormt mogelijk gevaar voor de aarde in 2182

Onderzoek heeft uitgewezen dat er een kans van één op duizend bestaat dat de potentieel gevaarlijke asteroïde 1999 RQ36 ooit in botsing zal komen met de aarde. Meer dan de helft van deze kans duidt op een inslag in het 2182, zo blijkt uit een studie waarin Spaanse, Italiaanse en Amerikaanse onderzoekers betrokken zijn geweest. De totale kans op een impact van het 560 meter grote ruimterots is 0,00092, terwijl de helft van deze kans – 0,00054 om precies te zijn – in verband staat met 2182.

Artistieke impressie van asteroïde die de aarde passeertDe onderzoekers hebben de potentiële inslagen voor deze asteroïde tot 2200 aan de hand van wiskundige modellen weten te bepalen. De baan van het in 1999 ontdekte hemellichaam werd eerder aan de hand van 290 optische observaties en dertien radarobservaties in kaart gebracht.

Er bestaat echter nog enige onderzekerheid door de invloed van het zogeheten Yarkovsky-effect. Dit effect, dat vernoemd is naar de Russische ingenieur Yarkovsky, beschrijft hoe een asteroïde stuwkracht verkrijgt van thermale straling dat het uitstoot vanaf de nachtkant. Over enkele honderden jaren gezien kan dit effect een wezenlijke invloed hebben op de baan van het object.

De inslag van een ruimterots van deze grootte zou een behoorlijke catastrofe kunnen veroorzaken in de omgeving van de plek van inslag. Volgens onderzoekster María Eugenia Sansaturio van de Universiteit van Valladolid in Spanje kan een realistische procedure waarbij 1999 RQ36 gedeflecteerd wordt en de baan van de asteroïde verstoord wordt alleen in 2080 en, nog beter, vóór 2060 uitgevoerd worden. Na 2080 zou het volgens haar te moeilijk zijn om het object te deflecteren. “Indien de asteroïde na 2080 ontdekt zou zijn, zou de deflectie een technologie vereisen die op dit moment niet onze beschikking is.”

Media en wetenschap, geen goede combinatie

Afgelopen maand maakte het team van onderzoekers dat zich bezighoudt met de missie van de ruimtetelescoop Kepler, die sinds maart op zoek is naar aardachtige planeten elders in het heelal bekend dat het vaartuig meer dan 750 kandidaat-exoplaneten had gevonden en dat de grootte van 706 van deze kandidaten mogelijk tussen die van de aarde en gasreus Jupiter ligt. De meerderheid hiervan zou een straal hebben die minder dan de helft van die van de grootste planeet van ons zonnestelsel is.

Het nieuws ging echter aan de neus van de media voorbij. In plaats daarvan richtte de media zich op het feit dat de onderzoekers goedkeuring van de ruimtevaartorganisatie NASA kregen om de helft van hun gegevens gedurende zes extra maanden achter te houden en te verifiëren, waarna de vondsten bevestigd zouden kunnen worden. Aangezien het bij het agentschap gebruikelijk is om de gegevens van door het publiek betaalde instrumenten eens per jaar te publiceren, werd besloten om een deel van de resultaten pas dit jaar te publiceren.

Naar aanleiding van een toespraak van Dimitar Sasselov, lid van het Kepler-team, op TED.com realiseerden de media zich plotseling dat de ruimtetelescoop een heleboel potentiële planeten ter grootte van de aarde had gevonden. Hoewel Sasselov de woorden ‘potentieel’ en ‘kandidaten’ gebruikte en zei “dat met aardachtig bedoeld wordt dat de straal kleiner is dan twee maal de radius van onze planeet”, maakten de media al gauw bekend dat NASA rotsachtige planeten met land en water gevonden had.

Niets is echter minder waar. Het enige wat de onderzoekers in juni zeiden, is dat ze verwachtten dat de helft van de 750 kandidaat-planeten daadwerkelijk zou blijken te bestaan en dat een behoorlijk aantal hiervan ongeveer even groot zou kunnen zijn als de aarde. In zijn toespraak liet Sasselov naar aanleiding van deze uitspraak een grafiek (zie linksboven) zien met de hoeveelheid potentiële planeten die Kepler had gevonden en de planeten die gedetecteerd werden door andere telescopen en tijdens andere missies.

Terwijl Daily Mail rept over de ontdekking van 140 aardachtige planeten, blijkt die uitspraak niet gebaseerd te zijn op feiten. De krant blijkt de door Sasselov gebruikte grafiek een beetje verkeerd geïnterpreteerd te hebben; er zijn tot op de dag van vandaag wel degelijk 140 potentiële planeten ter grootte van de aarde ontdekt, maar planeten met land en water zijn het absoluut niet.

Ja, aardachtige planeten spreken tot de verbeelding, maar het zal nog een hele tijd duren voordat we daadwerkelijk een tweede aarde vinden. Op dit moment is men alleen in staat om planeten te detecteren die zich relatief dicht bij hun moederster bevinden, wat betekent dat ze naar alle waarschijnlijkheid niet bewoonbaar zijn.

Fox News, Daily Mail en Bild kunnen zich dus maar beter op andere zaken gaan richten. Want “meer dan honderd aardes” zijn er absoluut niet ontdekt.

Rood, maar niet dood

Op een nieuwe opname die gemaakt is door de ruimtetelescoop Hubble is het sterrenstelsel NGC 1533 in het sterrenbeeld Goudvis (Dorado) te zien. Het in beeld gebrachte object is ongeveer 62 miljoen lichtjaar van ons verwijderd en is een lensvormig stelsel. Dat betekent dat het eigenschappen van zowel een spiraalstelsel als een elliptisch stelsel vertoont.

Net als een elliptisch stelsel bestaat NGC 1533 grotendeels uit oudere en rode sterren, welke verantwoordelijk zijn voor de aanwezigheid van de zachte gloed die zichtbaar is op de opname. De zwakke spiraalstructuur die moeilijk te onderscheiden is, wordt veroorzaakt door broedplaatsen van sterren en enkele jonge blauwe sterren. Astronomen kunnen onderzoek verrichten aan de vorming van sterren in dit type sterrenstelsel door het licht van de sterren te onttrekken van de rest, waardoor details van de subtiele spiraalstructuur beter naar voren gehaald worden. Dergelijke details zijn in minder bewerkte afbeeldingen als deze nauwelijks zichtbaar.

John Herschel, zoon van William Herschel, de ontdekker van gasplaneet Uranus, stuitte in 1834 op NGC 1533 tijdens observaties aan de zuidelijke hemel vanuit Kaap de Goede Hoop.

Klik hier voor een grotere versie (1.2 MB) van de bovenstaande afbeelding.

Ook Neptunus werd getroffen door een komeetinslag

In 1994 kwam de komeet Shoemaker-Levy 9 in botsing met planeet Jupiter. De gebeurtenis, die leidde tot het ontstaan van grote zwarte vlekken die langdurig in de atmosfeer van de gasreus aanwezig bleven, werd vastgelegd door drie ruimtesondes: Voyager 2, Galileo en Ulysses. De gegevens die toentertijd verzameld werden, komen vandaag de dag van pas bij de zoektocht naar andere komeetinslagen in het zonnestelsel in het verleden. Zo werd in februari van dit jaar bewijs gevonden voor een inslag op ringenplaneet Saturnus, die 230 jaar geleden plaats zou hebben gevonden.

Bij dergelijke inslagen laten deze ‘vuile sneeuwballen’ sporen van water, koolstofdioxide, koolstofmonoxide, waterstofcyanide en koolstofdisulfide achter in de atmosfeer van de gasplaneten. Deze moleculen kunnen gedetecteerd worden in de straling die de planeten uitstoten naar de ruimte. Met een detector van de ruimtetelescoop Herschel hebben onderzoekers nu ook in de straling van de blauwe planeet Neptunus gezocht naar aanwijzingen van een impact.

De atmosfeer van de planeet in kwestie bestaat grotendeels uit waterstof en helium en bevat daarnaast sporen van water, koolstofdioxide en koolstofmonoxide. De onderzoekers ontdekten echter een ongewone verspreiding van koolstofmonoxide in de stratosfeer, de bovenste laag van de atmosfeer, en stuiten op een hogere concentratie dan in de laag daaronder, de troposfeer. Normaal gesproken zouden de concentraties koolstofmonoxide in de troposfeer en stratosfeer even groot moeten zijn of geleidelijk af moeten nemen op grotere hoogte.

De theorie dat dit verschil veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van een constante stroom van kleine stofdeeltjes die zorgen voor de productie koolstofmonoxide in Neptunus’ atmosfeer blijkt niet op te gaan. Aan de hand van de observaties die uitgevoerd zijn met Herschel heeft het team van onderzoekers van het Max Planck-instituut namelijk weten te concluderen dat een externe factor, naar alle waarschijnlijkheid een komeet, verantwoordelijk moet zijn voor het verschil. Bij een dergelijke inslag valt de komeet uiteen en wordt de vrijgekomen koolstofmonoxide door de jaren heen verspreid door de stratosfeer.

De komeet zou ruim twee eeuwen geleden ingeslagen zijn op de achtste planeet van het zonnestelsel.

Omega Centauri en Saturnus

Een bolvormige sterrenhoop en een planeet. Het verband? Dat zit in het feit dat beide objecten te zien zijn op een bijzondere opname, afkomstig van de ruimtesonde Cassini. Op 29 maart jongstleden richtte het vaartuig zijn camera op Saturnus’ F-ring en ving daarbij toevalligerwijs een glimp op van Omega Centauri, een cluster van sterren dat te vinden is in het sterrenbeeld Centaur (Centaurus) en derhalve alleen vanaf het zuidelijk halfrond zichtbaar aan de hemel is.

Het tweetal werd gefotografeerd op het moment dat Cassini zich op ongeveer 1,2 miljoen kilometer van de ringenplaneet bevond. Het vaartuig wist uiteindelijk dertien beelden te verzamelen waarop het cluster en de planeet zichtbaar zijn. De dertien opnamen, waarvan één hieronder te zien is, zijn na ontvangst op aarde gecombineerd tot een video die hier te bekijken is.

Omega Centauri, dat circa 15.800 lichtjaar van ons verwijderd is, is waarschijnlijk het overblijfsel van een voormalig satellietstelsel dat in een ver verleden met ons melkwegstelsel fuseerde. Het grootste deel van het stelsel zou daarbij uit elkaar zijn ‘gescheurd’ en bleef alleen de dichte, door zwaartekracht bijeengehouden kern intact in de vorm van een cluster. Deze kern zou enkele miljoenen sterren bevatten en zó dicht zijn, dat de meeste sterren slechts één tiende van een lichtjaar van elkaar verwijderd zijn. Ter vergelijking: de meest nabijgelegen buur van de zon in de naam van Proxima Centauri bevindt zich op 4,2 lichtjaar van onze planeet.

Instorting deel aardse dampkring stelt onderzoekers voor raadsel

Er is een bijzondere gebeurtenis gaande in de atmosfeer van onze planeet. Hoog boven het oppervlak van de aarde, waar de dampkring overloopt in de ruimte, is een ijle laag van gas genaamd de thermosfeer kortgeleden ingestort. Het verschijnsel had plaats tijdens het diepe zonneminimum van tussen 2008 en 2009 – een feit dat niet als een al te grote verrassing aankomt bij onderzoekers. Wanneer de zonneactiviteit laag is, koelt de thermosfeer namelijk af, hetgeen tot gevolg heeft dat deze laag van de atmosfeer inkrimpt. In dit geval was de omvang van de instorting echter twee tot drie keer zo groot dan lage zonneactiviteit zou kunnen verklaren.

De thermosfeer bevindt zich op negentig tot meer dan zeshonderd kilometer boven het aardoppervlak. Het is een gebied waar voornamelijk meteoren, aurora’s en satellieten voorkomen. Het is tevens de plek waar straling afkomstig van de zon voor het eerst contact maakt met onze planeet. De thermosfeer onderschept extreem ultraviolette straling van de grond voordat het de grond kan bereiken. Op het moment dat de zonneactiviteit hoog is, wordt de laag verwarmd door deze straling, waardoor de thermosfeer als een marshmallow boven een kampvuur op begint te zwellen. Het tegenovergestelde gebeurt wanneer de zonneactiviteit laag is.

In de afgelopen jaren is onze ster zelden actief geweest. In 2008 en 2009 belandde de zon in een ongekend diep minimum. Zonnevlekken waren schaars, zonnevlammen bestonden bijna niet en de hoeveelheid extreem ultraviolette straling die de aarde bereikte was zeer klein. Onderzoekers vestigden hun aandacht onmiddellijk op de thermosfeer om te zien wat voor invloed dit zou hebben op dit deel van de atmosfeer.

Bij het bepalen van wat er zich afspeelt in het bovenste deel van de dampkring maakt men gebruik van een speciale techniek. Omdat satellieten een aerodynamische wrijving voelen tijdens hun reis door de thermosfeer is het mogelijk om de omstandigheden in dit deel van de atmosfeer te bepalen met behulp van de ondervonden vertraging. Door deze vertraging bij vijfduizend verschillende satellieten tussen 1967 en 2010 in kaart te brengen, wist men de dichtheid, temperatuur en druk in de thermosfeer in de afgelopen decennia te bepalen. De gegevens lieten zien dat de thermosferische instorting niet alleen groter van was iedere vorige instorting, maar ook groter was dan de zonneactiviteit zou kunnen verklaren.

Een mogelijke verklaring is koolstofdioxide. Wanneer koolstiofdioxide in de thermosfeer belandt, wordt een groot deel van de warmte afgescheiden door infrarode straling en zorgt het gas dus voor een verkoeling. Het is algemeen bekend dat de hoeveelheid koolstofdioxide in de aardatmosfeer groter is geworden. Meer van dit gas in de thermosfeer zou de verkoelende werking van het zonneminimum versterkt kunnen worden.

De aanwezigheid van een grotere hoeveelheid koolstofdioxide in de dampkring lijkt de instorting van de thermosfeer echter ook niet volledig te kunnen verklaren. Een lage hoeveelheid extreem ultraviolette straling van de zon wordt voor ongeveer dertig procent van de instorting verantwoordelijk gehouden, terwijl dat percentage bij de extra koolstofdioxide slechts tien procent bedraagt. Dat betekent dat de resterende zestig procent door één of meerdere andere factoren veroorzaakt wordt. Welke? Daar hoopt men spoedig achter te komen.

Krachtige explosie in de kosmos breekt alle records

Een hevige kosmische explosie heeft de grootste uitbarsting van röntgenstraling ontketend die tot op de dag van vandaag in de verre ruimte is gedetecteerd, een signaal dat zo helder was, dat het een ruimtetelescoop tijdelijk verblindde. De onvoorstelbaar krachtige ontploffing, een gamma-uitbarsting welteverstaan, werd ontdekt door NASA’s observatorium Swift. Dergelijke explosies zijn in feite smalle stralen van intense straling die uit worden gestoten op het moment dat sterren als supernova exploderen. Naast gammastraling, komen er bij zo’n uitbarsting ook röntgenstraling en andere vormen van straling, waaronder zichtbaar licht, vrij.

De grote hoeveelheid röntgenstraling, waarvan de golflengten korter zijn dan die van zichtbaar licht, overweldigde de detector van de satelliet in een kort tijdsbestek op het moment dat het licht het observatorium bereikte op 21 juni jongstleden. De uitbarsting was zo krachtig, dat het de software waarmee de door Swift verzamelde gegevens geanalyseerd worden tijdelijk uitschakelde. De hoeveelheid fotonen dat in botsing kwam met het observatorium was van een dusdanige grootte, dat de software ze niet één voor één kon tellen. Het licht kwam maar liefst vijf miljard jaar geleden vrij.

De satelliet werd na een niet al te lange tijd weer ingeschakeld, waarna men alsnog in staat was om de gegevens die tijdens het ‘bombardement’ aan straling verzameld waren op te vangen. De metingen van het observatorium lieten zien dat de uitbarsting ongeveer 143.300 röntgenfotonen per seconde uitstootte in de korte periode waarin de helderheid het hoogst was. Dat is meer dan honderdveertig keer zo helder als de helderste continue bron van röntgenstraling aan de hemel – een neutronenster die iedere seconde tienduizend röntgenfotonen uitstoot.

Overgrote deel kometen zag het levenslicht bij andere sterren

Een groot aantal van de meest bekende kometen, met inbegrip van Halley, Hale-Bopp en, meest recentelijk, McNaught hebben het levenslicht in een baan rond andere sterren gezien, zo suggereert een onderzoek dat is uitgevoerd door een internationaal team van astronomen dat onder leiding stond van het Hal Levison van het Southwest Research Institute. De onderzoekers maakten gebruik van computersimulaties om aan te tonen dat de zon kleine ijzige hemellichamen gevangen kan hebben van haar ‘broers’ of ‘ zussen’ op het moment dat onze ster zich nog in het cluster bevond waar zij en talloze andere sterren geboren worden. Door deze overname kon een reservoir voor waargenomen kometen gecreëerd worden.

Hoewel de zon op dit moment niet vergezeld wordt door andere sterren, wordt verondersteld dat dat zij in een ver verleden in een cluster met honderden sterren die dicht op elkaar zaten in een dichte wolk van gas ontstond. Op dat moment vormde iedere ster een groot aantal kleine ijzige objecten (kometen) in een schijf waarin ook planeten gevormd worden. Het overgrote deel van deze kometen werden onder invloed van de zwaartekracht uit de prenatale planetenstelsels geslingerd door de vorming van nieuwe planeten en zweefden apart van elkaar door het cluster.

Het cluster van sterren hield stand tot het moment waarop de heetste jonge sterren gas uit begonnen te blazen. De nieuwe modellen die de onderzoekers hebben opgesteld laten zien dat de zon een groot deel van de kometen in het cluster aan wist te trekken op het moment dat deze versnipperde. “In haar jeugd deelde de zon veel materiaal met andere sterren en het resultaat daarvan kunnen we vandaag de dag zien,” aldus Levison. “ Het overnameproces is verrassend efficiënt en leidt tot de mogelijkheid dat de wolk materiaal van een groot aantal stellaire broers en zussen van onze ster bevat.”

Bewijs voor deze opvatting is afkomstig van de bolvormige wolk van kometen, welke bekend staat als de Oortwolk, die de zon tot halverwege de afstand tot de dichtstbijzijnde ster omgeeft. Het is algemeen aangenomen dat deze wolk gevormd werd met materiaal dat afkomstig is uit de protoplanetaire schijf die onze ster enkele miljoenen jaren omringde. De opgestelde modellen laten echter zien er veel minder kometen in ons zonnestelsel aanwezig zouden moeten zijn als dit het geval is. “Onze conclusie luidt dat ruim negentig procent van de waargenomen kometen uit de Oortwolk hun oorsprong gevonden bij een andere ster dan de zon,” zei Levison tot slot.

Onderzoekers zien hoe zwart gat materie opslokt

Voor het eerst zijn wetenschappers in staat geweest om materie die opgeslokt wordt door supermassieve zwarte gaten te observeren. Een team van onderzoekers van de Universiteit van Melbourne dat onder leiding stond van David Floyd heeft een blik kunnen werpen in een regio die voorheen ontoegankelijk was voor telescopen. Met behulp van een methode die gravitationele microlensing wordt genoemd heeft men voor de eerste keer kunnen zien hoe zwarte gaten materie consumeren of eten.

bch9112Volgens Floyd is een nieuw tijdperk in het verkennen van zwarte gaten aangebroken. “Met deze techniek kunnen gebieden die slechts een enkele groter zijn dan het zwarte gat in het centrum van een quasar in een tijdsbestek van minuten in plaats van tientallen jaren gedoken uitgeplozen worden. Materiaal in de onmiddellijke nabijheid van een zwart gat is onderhevig aan extreme compressie en oververhitting. Het resultaat van dit proces is een quasar, die zoveel energie als zichtbaar licht uitstoot, dat het het stelsel waar deze zich in bevindt vele duizenden malen kan overschijnen.”

Het probleem is dat de gebieden die deze enorme hoeveelheden licht uitstralen zo klein zijn en de afstand tot de aarde zo groot is, dat het tot nu onmogelijk was om ze direct waar te nemen en dus vat te krijgen op de rol die ze spelen in de evolutie van het universum, “ aldus Floyd. “De omstandigheden in een quasar zijn zo extreem dat zij ‘spelen’ met de wetten van de fysica. Het zijn de deeltjesversnellers van het universum. Ze vormen sterrenstelsels en vormen de motor van de evolutie van het universum.”

De onderzoekers maakten gebruik van een methode die bekend staat als gravitationele microlensing, waarbij het licht van een quasar langs of door een sterrenstelsel heen gaat op weg naar de aarde. Het tussenkomende sterrenstelsels is een soort lens die het beeld van de quasar vergroot en in verschillende delen splitst. Elk van deze delen kan worden geanalyseerd.

Met behulp van gegevens die werden verzameld met de ruimtetelescoop Hubble en een 6,5-meter telescoop in Noord-Chili hebben Floyd en zijn collega’s Nick Bate en Rachel Webster aan weten te tonen dat ongeveer 99 procent van het zichtbare licht van de quasar die zij hebben bestudeerd, ontstaat in een gebied dat slechts duizend keer zo groot is als het zwarte gat zelf.

“Dit is in astronomische termen zo klein dat we een telescoop met een lens met een diameter van honderd kilometer nodig zouden hebben om de regio direct waar te nemen,” zei Floyd. “Bijzonder is dat we überhaupt in staat zijn geweest om deze verschijnselen op dit soort afstanden te observeren. Deze resultaten zijn slechts een voorproefje van wat komen gaat.”

Groene komeet nadert de aarde

De door Robert McNaught op 9 september 2009 ontdekte komeet C/2009 R1 (McNaught) wordt vanaf het noordelijk halfrond langzaam maar zeker steeds beter zichtbaar aan de hemel. Het ijzige rotsblok is op dit moment iets na middernacht boven de noordelijke horizon te vinden en is met een helderheid van rond de magnitude 5.5 en is dus met een verrekijker te bekijken. De verwachting is dat de komeet begin juli een magnitude van 2 tot 3 zal hebben en dat betekent dat het object zichtbaar zal worden voor het blote oog. Enige haast is wel geboden, want de ‘vuile sneeuwbal’ komt steeds lager aan de hemel te staan.

De komeet zal voor ons tot eind juni voor zonsopkomst en vanaf begin juli na zonsondergang zichtbaar zijn. Op 2 juli, wanneer de afstand tussen de zon en het object met 0.405 AE (Astronomische Eenheden) het kleinst is, is C/2009 R1 op zijn helderst. De afstand tussen het object en onze planeet is met 1.135 AE op dat moment ook het kleinst. Nadat de komeet zijn perihelium heeft bereikt, zal deze in een rap tempo moeilijker zichtbaar worden, waarna het object aan de hemel boven het zuidelijk halfrond zal verschijnen en dus niet meer te zien zal zijn.

Rekening houdend met de stijgende helderheid en de dalende hoogte ten opzichte van de horizon zou medio juni de beste gelegenheid aan moeten dienen om de komeet te bekijken. De hemel is dan bovendien vrij van maanlicht. De ijsberg staat op dat moment aan de hemel boven het noordoostelijke deel van de horizon, om precies te zijn in het sterrenbeeld Perseus. Het onderstaande kaartje toont de positie van C/2009 R1 op 15 juni om drie uur ’s nachts.

Voor meer kaartjes verwijs ik jullie door naar deze pagina.

Bellenblaas in de kern van de Melkweg

Het centrum van melkwegstelsel is een plek die al langer tot onze verbeelding heeft gesproken. De kern bevat een supermassief zwart gat dat verscholen ligt achter een grote hoeveelheid stof en gas. Ondanks het feit dat de binnenste regionen van ons stelsel om die reden in zichtbaar licht moeilijk in beeld gebracht kunnen worden, ontvangt men dankzij observatoria als de Fermi-telescoop dagelijks gegevens over wat er zich op 27.000 lichtjaar van ons afspeelt. Op beelden van het vaartuig is men nu op een tweetal bubbels van gammastraling gestuit die de vorm van een zandloper hebben en afkomstig lijken te zijn uit de kern van de Melkweg.

Het is op dit moment nog een raadsel wat de precieze bron van de bubbels is, maar het lijkt in ieder geval onwaarschijnlijk dat de oorzaak bij donkere materie gezocht moet worden, iets wat eerder gesuggereerd werd. Een nieuwe analyse van gegevens die verzameld zijn door het observatorium laat zien dat de twee bubbels, die boven de tweeduizend lichtjaar dikke schijf van ons stelsel uittorenen, zich uitstrekken over een gebied met een breedte van ongeveer 65.000 lichtjaar.

De waargenomen zandlopervorm kan niet in verband worden gebracht met donkere materie. Die zou meer verspreid zijn en bovendien een diffuse gloed produceren, hetgeen veroorzaakt wordt door gammastralen en deeltjes donkere materie op het moment dat ze met elkaar in botsing komen en elkaar vernietigen. Om die reden kan volgens onderzoeker Douglas Finkbeiner van het Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics de conclusie getrokken worden dat donkere materie niet verantwoordelijk is voor het grootste deel van de uitstoot.

De bubbels zouden in plaats daarvan mogelijk ontstaan zijn bij de ontploffing van jonge, massieve sterren die circa tien miljoen jaar geleden het levenslicht zagen in een golf aan stervorming. Het is echter ook niet uitgesloten dat het tweetal ongeveer honderdduizend jaar geleden gesmeed werd door straalstromen bestaande uit honderd zonnen aan materiaal dat in een ver verleden in het zwarte gat in het centrum van ons stelsel belandde.

Het team van onderzoekers heeft bovendien meer gammastraling dan verwacht gevonden in het gebied, maar het is nog te vroeg om te zeggen of het ook een zandlopervorm heeft en wat de bron zou kunnen zijn. De zoektocht met één van de kijkers van de Fermi-telescoop, waarmee de gehele hemel al sinds juni 2008 om de drie uur afgespeurd wordt dan ook vervolgd.

Verst verwijderde stelselcluster tot op heden gevonden

Het universum herbergt een veelheid aan sterrenstelsels. Deze stelsels zijn niet gelijkmatig verdeeld, maar maken deel uit van draadvormige structuren. De filamenten strekken zich uit over het gehele heelal en vormen samen een reusachtig kosmisch spinnenweb. Op de knooppunten van deze filamenten bevinden zich clusters van stelsels, waar talloze sterrenstelsels samen leven. Het meest verafgelegen clusters waar men op is gestuit, althans tot nu toe, is zo’n 9,2 miljard lichtjaar van ons verwijderd. Een team van astronomen uit Japan en Duitsland heeft nu echter een cluster van sterrenstelsels weten te detecteren dat nog ‘iets’ verder van onze planeet ligt, op ongeveer 9,6 miljard lichtjaar welteverstaan.

Het universum is te vergelijken met een tijdmachine. Hoe dieper je kijkt in het heelal, hoe verder je teruggaat in de tijd. Dit beginsel wordt al langere tijd gebruikt in de zoektocht naar clusters in een ver verleden. Maar door de uitdijing van het heelal verwijderen de verre sterrenstelsels waar men naar op zoek is zich met grote snelheden van de aarde en verschuift hun licht van zichtbare naar infrarode golflengten. Deze verschuiving heeft tot gevolg dat het licht dat afkomstig is uit de meest verafgelegen delen van het heelal onzichtbaar is en dat heeft progressie op dit gebied door de jaren heen belemmerd. De capaciteiten van de camera en spectograaf MOIRCS, waarmee infrarood licht opgevangen kan worden, van de Subaru-telescoop op Hawaï maakt het nu mogelijk om dieper dan ooit in het vroege heelal te kijken.

Masayuki Tanaka van de Universiteit van Tokio en collega’s hebben nu een kandidaat gevonden in een zeer verafgelegen cluster van sterrenstelsels in het sterrenbeeld Cetus. Met behulp van MOIRCS wist het team van onderzoekers de afstanden tot enkele massieve stelsels in het kandidaatcluster te meten. “MOIRCS heeft een extreem krachtig vermogen om afstanden tot sterrenstelsels te meten. Dit is wat onze uitdagende observatie mogelijk maakte,” aldus Tanaka. Het team wist te bevestigen dat verschillende sterrenstelsels circa 9,6 miljard lichtjaar van ons verwijderd zijn. “Hoewel we slechts enkele massieve sterrenstelsels op die afstand hebben weten te detecteren, is er overtuigend bewijs dat het clusters een echt, door zwaartekracht gebonden cluster is.”

Dergelijke clusters van stelsels bieden plaats aan een grote hoeveelheid materie die blootgesteld wordt aan extreem hoge temperaturen. Al het materiaal straalt licht uit, maar onder zulke hoge temperaturen is dat uitstoot zo blauw dat het licht niet zichtbaar is voor het menselijk oog. Het team maakt edaarom gebruik van het röntgenobservatorium XMM-Newton om onzichtbaar licht van het cluster op te vangen. Volgens Alexis Finoguenov, lid van het team, “werd er een duidelijk aanwijzing voor warm gas in het clusters gevonden, ondanks de moeilijkheden met het verzamelen van röntgenfotonen met een kleine effectieve telescoopgrootte die gelijk is aan de grootte van een amateurtelescoop.”

De combinatie van observaties in golflengten die voor ons onzichtbaar zijn heeft dus geleid tot de ontdekking van een clusters dat zich vierhonderd miljoen lichtjaar verwijderd van ons vandaan bevindt dan de vorige recordhouder. Het cluster is een ideaal laboratorium voor het onderzoeken van de evolutie van sterrenstelsels en kan ons mogelijk meer vertellen over de oorsprong van het universum. Het team is van plan hun zoektocht naar andere verafgelegen clusters te vervolgen.

Fonteinen op de maan een goudmijn in de zoektocht naar water?

In de zoektocht naar water voor astronauten die in de toekomst mogelijk op de maan verblijven kunnen stofpluimen die vanuit kraters de ‘lucht’ in worden geloodst mogelijk een helpende hand bieden. Het idee van vliegend stof is afkomstig van astronaut Gene Cernan, die deel uitmaakte van de bemanning van missie Apollo 17. Hij maakte melding van een gloed boven het maanoppervlak waarvan wetenschappers dachten dat het het resultaat was van de wisselwerking tussen zonlicht en stof. Tijdens een experiment dat destijds uit werd gevoerd ontdekte men tevens een vlaag van stofdeeltjes die met een hoge snelheid opdoemde tijdens zonopkomst- en ondergang.

Onderzoekers vermoeden dat de zonnewind betrokken is bij dit proces. Dit plasma van positieve ionen en elektronen wordt voortdurend langs de maan geblazen en op het moment dat de zon achter de horizon tevoorschijn komt of verdwijnt bewegen de deeltjes zich bijna horizontaal over het maanoppervlak. Wanneer deze stroom belemmert wordt door een obstructie op het oppervlak zouden de lichte elektronen en zware ionen in de wind zich in verschillende verhoudingen moeten verspreiden, wat tot gevolg gevolg heeft dat er een negatief geladen ‘elektronenwolk’ ontstaat die afstotende elektrostatische krachten produceert, welke op hun beurt stof de lucht in kunnen blazen.

Dit proces wordt echter niet helemaal begrepen, omdat de ionen ook beïnvloed zullen worden door de krachten van de elektrische onbalans, waardoor ze zich verspreiden en de elektronenwolken neutraliseren. Wetenschappers wisten tot nu toe niet waar de ionen naartoe zouden gaan. Een team van onderzoekers dat onder leiding stond van William Farrell van het Goddard Space Flight Center denkt hier nu echter duidelijkheid over geschept te hebben. Zij hebben onderzocht hoe de ionen zich bewegen in kraters die zich dicht bij de polen van onze natuurlijke satelliet bevinden.

Met behulp van computersimulaties wist het team te berekenen dat de elektrische krachten een deel van de ionen over de rand zullen tillen, maar dat er ook gebieden zullen zijn waar elektronen domineren, waardoor er elektrostatische krachten ontstaan die krachtig zijn om stof de lucht in de blazen. Het is nog niet duidelijk hoeveel materiaal in deze fonteinen van stof in de lucht wordt geloodst, aangezien dat afhankelijk is van de grootte van de stofdeeltjes en andere oppervlaktekenmerken. De maansonde LADEE, die in 2013 gelanceerd moet worden, is ontwikkeld om maanstof- en gassen te verzamelen en zou deze vraag kunnen beantwoorden.

De onderzoekers verwachten dat men door stoffonteinen in kraters te analyseren op het spoor kan komen van bevroren water en andere bronnen onder het maanoppervlak.

NASA legt laatste hand aan eerste humanoïde robot in de ruimte

De astronauten aan boord van het internationaal ruimtestation ISS zullen over een niet al te lange tijd een nieuwe kamergenoot hebben. Dit keer geen mens, maar een humanoid. In september 2010 moet Space Shuttle Discovery de ruim 135 kilogram wegende robot Robonaut 2, ook wel bekend als ‘R2’, afleveren bij het ISS, waar het de eerste humanoïde robot zal zijn die reist naar en werkt in de ruimte. Het door NASA en General Motors ontwikkelde apparaat moet verschillende taken van de bemanningsleden in het complex over gaan nemen.

Het team dat zich bezighoudt met de missie van de robot hoopt de robot allerlei soorten dingen aan te leren in het ruimtestation. R2 zou bijvoorbeeld taken zoals het voorbereiden van wetenschappelijke experimenten voor de bemanning of iets simpels zoals het bedienen van een stofzuiger kunnen uitvoeren. Het deel van het ruimtestation waarin de nieuwe robot zal opereren blijft in eerste instantie beperkt tot het zogeheten Destiny Lab, maar het plan is dat het apparaat later ook door andere delen van het ruimtestation zal bewegen. Daarbij zal de robot net als een astronaut zijn handen gebruiken om zich te verplaatsen.

R2 zal zelf kunnen denken binnen de limieten die het op worden gelegd. Net als het geval is bij de Marsrovers Spirit en Opportunity zal men vanop het aardoppervlak instructies aan de robot geven. Er bestaat echter een verschil tussen het tweetal en R2. “Onze robot kan ‘zien’, en het duurt slechts twee tot zes seconden voordat we de beelden die het verzamelt ontvangen,” aldus Ron Diftler, manager van het project. Ter vergelijking: de reistijd tussen Mars en de aarde bedraagt vaak meer dan tien minuten. “Wanneer we zien dat R2 iets doet dat niet werkt, kunnen we onmiddellijk vertellen dat de robot daarmee moet stoppen en iets anders moet gaan doen.”

Voordat Robonaut 2 op weg gaat naar het ISS zal getest en geëvalueerd worden of het gevaarte goed kan opereren in gewichtloosheid en onder andere omstandigheden die optreden in de ruimte. Vervolgens moet het apparaat ter voorbereiding zowel simpele taken, zoals het in de gaten houden van zijn eigen conditie, als moeilijkere taken uit gaan voeren.

De zon door de ogen van NASA’s nieuwe observatorium SDO

Hetgeen dat je hieronder ziet is één van de eerste opnamen van het Solar Dynamics Observatory (SDO), wiens camera de meest gedetailleerde beelden van onze ster tot op heden heeft weten te produceren. Het technologisch geavanceerde ruimtevaartuig is in staat om de zon iedere 0,75 seconde te fotograferen en stuurt dagelijks ongeveer anderhalve terabyte aan gegevens naar de aarde, wat gelijk is aan het downloaden van 380 films op een dag.

Het observatorium werd op 11 februari jongstleden gelanceerd en opende enkele weken geleden diens ogen. Bij toeval begon het zonneoppervlak op dat moment iets actiever te worden. De beelden die gisteren gepubliceerd werden, zijn verzameld op 30 maart van dit jaar en bestaan uit een combinatie van opnamen die gemaakt zijn door vier verschillende telescopen. Mede daardoor is de resolutie van de nieuwe beelden ruim tien keer zo hoog als die van de meeste Full-HD televisies die vandaag de dag op de markt zijn.

Ook dit keer geldt dat beelden meer zeggen dan woorden, dus voor meer beeldmateriaal verwijs ik jullie door naar deze pagina. Daar zijn – naast foto’s – talloze video’s te vinden die het oppervlak van onze ster in verschillende golflengtes tonen.

Prachtig, nietwaar?

Eigenaardig nieuw object gezien in sterrenstelsel M82

In een relatief nabijgelegen sterrenstelsel is een team van onderzoekers van de Universiteit van Manchester gestuit op een eigenaardig nieuw object. Het object, wiens radiogolven zeer plotseling opgemerkt werden en dat niet lijkt te gaan verdwijnen, is hoogstwaarschijnlijk nog niet eerder gezien in ons eigen melkwegstelsel. Het stelsel in kwestie, genaamd M82, is tien miljoen lichtjaar van ons verwijderd en is biedt plaats aan een stervorminggebied waar in een betrekkelijk hoog tempo nieuwe sterren worden geboren. Een groot deel hiervan sterft in een vrij kort tijdsbestek al een explosieve dood, waardoor er gemiddeld om de twintig tot dertig jaar een supernova ontstaat in het stelsel.

Het was echter al vrij snel een uitgesproken zaak dat het pas ontdekte object geen supernova betrof. Metingen die uit werden gevoerd met een Brits netwerk van radiotelescopen, dat MERLIN wordt genoemd, lieten zien dat diens positie in de eerste vijftig dagen waarin het object geobserveerd werd veranderde. Dit kwam overeen met een schijnbare superluminale beweging van meer dan vier keer de snelheid van het licht. Dergelijke schijnbare snelheden worden niet in de overblijfselen van supernovae gezien en worden normaliter alleen in verband gebracht met straalstromen die afkomstig zijn van accretieschijven rondom massieve zwarte gaten.

Het is goed mogelijk dat de vondst de eerste radiodetectie van een extragalactische ‘micro-quasar’ is. Voorbeelden van dergelijke systemen zijn onze eigen Melkweg aanwezig in de vorm van röntgendubbelsterren met straalstromen die uit worden gestoten vanuit een accretieschijf. Deze schijf bevindt zich rondom een ineengestorte ster die van ‘brandstof’ wordt voorzien met materiaal dat afkomstig is van een nabije metgezelster. In feite bestaat zo’n systeem uit een zwart gat en een ster die elkaar omcirkelen.

Het pas ontdekte object zou, mits het inderdaad een micro-quasar blijkt te zijn, helderder zijn dan al diens galactische soortgenoten die tot op de dag van vandaag zijn ontdekt, het maanden langer uit hebben gehouden dan welk soortgelijk object dan ook en bevindt zich bovendien op een positie in M82 waarop tot op heden geen variabele bron van röntgenstraling is gevonden. Verdere observaties zullen duidelijkheid moeten scheppen over waar de onderzoekers precies op zijn gestuit.

M66: van vaag vlekje naar kleurrijk schouwspel

Ik herinner het me nog als de dag van gisteren. Een avond, begin mei 2008. Ik stond met mijn telescoop, één van het type Dobson van het merk Skywatcher de hemel af te speuren in een duingebied aan de kust van Zoutelande, een plaatsje in Zeeland. Onder een pikdonkere sterrenhemel stuitte ik in het sterrenbeeld Leeuw (Leo) op drie vage, min of meer langwerpige vlekjes: M65, M66, en NGC 3628, drie spiraalstelsels die 35 miljoen lichtjaar van ons verwijderd zijn en samen het Leo Triplet vormen.

Genieten. Van het drietal was M66 in verhouding het best zichtbaar. Mijn beschrijving van het object luidde destijds: “een ietwat langwerpig en egaal stelsel. Heeft de helderste kern, maar is ondanks de goede omstandigheden toch moeilijk zichtbaar.”

Die herinnering kwam naar boven toen ik vanmiddag de bovenstaande foto van het grootste stelsel van het Leo Triplet, te weten M66 zag. Op de nieuwe opname, welke gemaakt is door de ruimtetelescoop Hubble is niet een vaag vlekje zonder enig detail te zien, maar een stelsel met een ontelbaar aantal sterren, talloze roodkleurige broedplaatsen van sterren en lange stofbanen.

Het bijzondere aan M66 is dat het asymmetrische spiraalarmen heeft, hetgeen naar alle waarschijnlijkheid veroorzaakt wordt door één van diens metgezellen, die met elkaar in een gravitationele strijd verwikkeld zijn. Het zwaargewicht wint het met een doorsnede van circa honderdduizend lichtjaar echter wel in grootte van de andere twee stelsels.

Klik hier voor een grotere versie van de afbeelding.

Een planeet in een universum in een zwart gat in een universum

Kan ons heelal zich in het inwendige van een wormgat dat zelf deel uitmaakt van een zwart gat dat binnen een veel groter universum ligt bevinden? Een dergelijk scenario waarin het universum binnen in een wormgat, dat ook wel een ‘Einstein-Rosen brug’ wordt genoemd is geboren, kan volgens fysicus Nikodem Poplawski van de Universiteit van Indiana wel eens de realiteit vormen. Dat is de conclusie van een studie waarbij hij gebruik maakte van een op de axomia’s van Euclidus gebaseerd coördinatiesysteem om het zwaartekrachtsveld van een zwart gat en de radiale geodetische beweging van een massief deeltje dat in een zwart gat verdwijnt te beschrijven.

Poplawski geeft toe dat tijdens het onderzoeken van de radiale beweging door de zogeheten waarnemingshorizon (de rand van een zwart gat) van twee verschillende soorten zwarte gaten – te weten Schwarzschild en Einstein-Rosen, beide wiskundig gezien aanvaardbare oplossingen voor de algemene relativiteitstheorie – alleen experimenten of observaties de beweging van een deeltje dat in een zwart gat valt in kaart kunnen brengen. Maar hij geeft ook aan dat vanwege het feit dat een waarnemer alleen de buitenkant van het zwarte gat kunnen zien, diens inwendige alleen zichtbaar is wanneer de waarnemer deze betreedt.

”Dit zou kloppen wanneer ons universum het inwendige van een zwart gat dat zich in een groter heelal bevindt zou zijn,” zegt hij. “Omdat Einsteins algemene relativiteitstheorie geen tijdsoriëntatie kiest, is het omgekeerde proces ook mogelijk als een zwart gevormd kan worden door de gravitationele ineenstorting van materie door een waarnemingshorizon in de toekomst. Een dergelijke proces zou een beschrijving geven van een exploderend wit gat: materie dat afkomstig is van een waarnemingshorizon uit het verleden, net zoals het uitdijende heelal.”

Een wit gat is verbonden met een zwart gat door middel van een Einstein-Rosen brug, oftewel een wormgat en is hypothetisch gezien het tegenovergestelde van een zwart gat. Poplawski’s werk suggereert dat alle astrofysische zwarte gaten, niet alleen die van het type Schwarzschild en Einstein-Rosen dergelijke bruggen hebben, elk met een nieuw universum binnenin dat tegelijkertijd met het zwart gat ontstond. “Dat suggereert dat ons dat ons universum gevormd kan zijn in een zwart gat dat zich in een ander universum bevindt.”

Door de gravitationele ineenstorting van een bol stof in isotropische coördinaten te blijven onderzoeken en de huidige onderzoeksmethode op andere soorten zwarte gaten toe te passen, kan de suggestie dat het universum geboren is in een zwart gat van het type Einstein-Rosen problemen mijden die ontstaan zijn door de oerknaltheorie en het idee dat een zwart gat informatie kan verliezen wanneer materie verloren gaat als het de waarnemingshorizon passeert. Die theorie is in strijd met de wetten van kwantumfysica.

Roger roll, Discovery

Vanmiddag om 12:21 uur Nederlandse tijd is het ruimteveer Discovery met aan boord zeven bemanningsleden succesvol vertrokken richting het internationaal ruimtestation ISS. De Space Shuttle vervoert ruim 7700 kilogram aan nieuwe wetenschappelijke instrumenten, voorzieningen en onderdelen om de laatste hand te leggen aan de bouw van het complex. Aanstaande woensdag rond kwart voor tien in de ochtend moet de Discovery zich aan het ruimtestation zien te koppelen, om vervolgens na een dertien dagen durende missie op zondag 18 april terug te keren op het aardoppervlak.

Tijdens missie STS-131 viert de ruimtevaartorganisatie NASA op 12 april de 29ste verjaardag van de eerste shuttlevlucht. Op die datum maakte de Russische kosmonaut Yuri Gagarin in 1961 tevens de eerste ruimtevlucht als mens. De verwachting is dat president Barack Obama drie dagen later zijn nieuwe plan dat betrekking heeft op de toekomst van de Amerikaanse ruimtevaart uit de doeken zal doen in Florida. Het plan zal waarschijnlijk pleiten voor het pensioren van de shuttlevloot en het stopzetten van diens eigenlijke opvolger, het Constellation-programma. De beslissing moet de weg vrijmaken voor de commerciële ruimtevaart.

Op 16 september van dit jaar wordt de Discovery voor de allerlaatste keer gelanceerd. Het is dan de laatste shuttle die een reis naar de ruimte maakt. Gelukkig hebben we de video’s nog.

Eind goed al goed voor probleemkind Hayabusa?

Iets meer dan vier jaar geleden, om precies te zijn op 29 november 2005, landde een Japanse ruimtesonde genaamd Hayabusa op een kleine asteroïde in de hoop monsters van diens stoffige oppervlak te bemachtigen en deze terug te brengen naar de aarde. Mocht de missie volgens plan zijn verlopen, dan zou het materiaal van asteroïde 25143 Itokawa onze planeet in juni 2007 bereikt hebben. De vlucht van Hayabusa, Japans voor ‘valk’, verliep echter minder gesmeerd dan gehoopt.

Het vaartuig ging bijna verloren op het moment dat het een ‘touchdown’ probeerde te maken als gevolg van een reeks storingen die de sonde eigenlijk de verdoemis in had moeten helpen. Ondanks het feit dat Hayabusa met een groot brandstoflek en een accu die niet functioneerde kampte en twee maanden niets van zich liet horen, hield het vaartuig het echter vol. Niet veel later begaf het systeem dat het ‘gedrag’ van de ruimtesonde moet controleren het. Het feit dat drie van diens vier op xenon aangedreven motoren het ook begaven, betekende dat het drie extra jaren in beslag zou nemen om het gebrekkige vaartuig huiswaarts te laten keren.

Hayabusa is nu bijna thuis. Volgens projectleider Jun’ichiro Kawaguchi is de laatste nog functionerende motor van de sonde op 27 maart jongstleden uitgeschakeld. De motor heeft er in het afgelopen jaar voor gezorgd dat het vaartuig met een snelheid van vierhonderd meter per seconde in een baan die onze planeet op enkele duizenden kilometers zal naderen is beland. “Wat resteert is een reeks baancorrecties,” legt Kawaguchi uit, “en het team dat zich bezighoudt met de missie is bezig met het treffen van de laatste voorbereidingen hiervoor.”

Medio juni zal een kleine, achttien kilogram wegende capsule zich van het ‘moederschip’ scheiden en de dampkring boven het zuidelijke centrale deel van Australië binnendringen. Het grotere vaartuig zal vervolgens een manoeuvre uitvoeren om te voorkomen dat het ook in botsing komt met de aarde. De capsule zal de atmosfeer met een snelheid van circa 12,2 kilometer per seconde betreden en moet vervolgens met behulp van een parachute onder een donkere sterrenhemel zien te landen in een gebied van honderd bij vijftien kilometer.

De missie van Hayabusa lijkt een happy end te krijgen als alles voorspoedig verloopt in de komende twee-en-een-halve maand. De onderzoekers van de Japanse ruimtevaartorganisatie JAXA willen echter niet te vroeg juichen. Het is namelijk lang niet zeker dat de veertig centimeter grote capsule daadwerkelijk monsters van de asteroïde in kwestie bevat. Hoewel men weet dat Hayabusa dertig minuten lang op het oppervlak van Itokawa heeft gezeten, is het nog maar de vraag of de instrumenten van het vaartuig materiaal van de asteroïde bijeen hebben weten te schrapen.

Laten we duimen.

‘Bewijs voor leven op Mars ligt mogelijk binnen handbereik’

Tot op de dag van vandaag heeft geen enkel voertuig bewijs gevonden voor de aanwezigheid van op koolstof gebaseerde moleculen op onze buurplaneet Mars, waar het leven zoals wij dat kennen uit bestaat . Zwavel komt echter wel in grote hoeveelheden voor op het oppervlak van de rode planeet. Het element komt er zelfs grootschaliger voor dan op de aarde en zou één van de tekenen van leven kunnen bevatten. Een team van onderzoekers, dat onder leiding stond van John Parnell van de Universiteit van Aberdeen denkt nu een manier gevonden te hebben waarop een bepaald patroon dat in verband staat met zwavel en dat ook op onze eigen planeet voorkomt gebruikt kan worden om Martiaanse levensvormen op het spoor te komen.

Op onze wereld zorgt de activiteit van sommige microben ervoor dat sulfaten omgezet worden in sulfiden, verbindingen die zwavel bevatten. De microben geven de voorkeur aan de lichtere isotoop S-32, wat betekent dat de sulfiden die geproduceerd worden in verhouding minder vaak ontstaan zijn met behulp van de zwaardere isotoop S-34. Men heeft zich lang afgevraagd of dit patroon een helpende hand kan bieden in de zoektocht naar tekenen van leven op Mars. Om daar duidelijkheid over te scheppen hebben de onderzoekers sulfiden in rotsen in de in Canada gelegen Haughton-krater geanalyseerd. Het feit dat de sulfiden ontstonden bij temperaturen van boven de zeventig graden Celsius suggereert dat deze kort nadat de krater 39 miljoen jaar geleden gevormd werd bij een meteorietinslag ontstonden door de aanwezigheid van verwarmd water.

Ondanks het feit dat er tientallen miljoenen jaren zijn verstreken zijn de tekenen van leven in de krater nog steeds te zien. Volgens Parnell wekt dit de suggestie dat de ‘handtekening’ van levensvormen zich maar moeilijk laat wissen, hetgeen de kans dat rotsen op onze buurplaneet die ooit leven huisvesten nog steeds detecteerbare tekenen van organismen kunnen bevatten vergroot. Curiosity, de nieuwe rover van de ruimtevaartorganisatie NASA moet in 2012 op het oppervlak van de rode planeet landen en zou in staat moeten staan om bewijs van de vroegere aanwezigheid van levensvormen op de wereld op deze manier te vinden. Het voertuig zal uitgerust zijn met een spectrometer die gevoelig genoeg zal zijn om variaties van twee procent in zwavelisotopen te onwaren.

Heldere vuurbol zichtbaar boven Nederland

Rond de klok van acht uur is vanavond een heldere vuurbol gezien vanuit verschillende delen van Nederland. Een meteoor zou langzaam van het noordoostelijke naar het zuidwestelijke deel van de hemel getrokken zijn op een hoogte van ongeveer vijftig graden boven de horizon, afhankelijk van de positie van de waarnemer. Volgens de eerste meldingen bewoog de meteoor relatief langzaam en brak deze alvorens te verdwijnen in verschillende fragmenten.

Vuurbollen die zo helder zijn als dit exemplaar maken deel uit van een categorie van meteoren die ook wel boliden worden genoemd. In feite zijn het kleine asteroïden die een doorsnede hebben van zo’n tien meter en meestal honderden tonnen wegen. Dergelijke boliden hebben invloed op seismografen en kunnen infrageluid produceren dat duizenden kilometers verder op te vangen is met detectors. Voorbeelden van grote boliden – zogeheten ‘superboliden’ – zijn de vuurbol die in 1997 boven de in Texas gelegen stad El Paso explodeerde en de superbolide die twee jaar geleden over een deel van Slovenië raasde.

Een lawine, maar dan op Mars

Onze buurplaneet Mars lijkt op het eerste gezicht een dode wereld. Niet alleen omdat het boven diens oppervlak naar alle waarschijnlijkheid geen plaats biedt aan levensvormen, maar ook vanwege het feit dat de planeet vanuit de ruimte gezien maar weinig veranderingen vertoont in vergelijking met die van ons. Niets is echter minder waar, zo heeft de Mars Reconnaissance Orbiter, welke ons sinds maart 2006 voorziet van informatie over de rode planeet maar weer eens onderstreept. De ruimtesonde is namelijk voor de zoveelste keer getuige geweest van een lawine in één van de vele heuvelachtige gebieden op het Martiaanse oppervlak.

Niet alleen op het noordelijk halfrond van onze planeet is de lente in aantocht, ook op die van Mars worden de dagen langer en is de temperatuur aan het stijgen. Dat heeft tot gevolg dat het ijs op dit deel van de planeet, dat grotendeels uit koolstofdioxide bestaat gedeeltelijk aan het smelten is. De dooi van het ijs op de toppen van kliffen zorgt er ieder jaar voor dat rotsen en puin in grote getale met een hoge snelheid naar beneden vallen. Soms heeft men het geluk dat de HiRISE-camera van het ruimtevaartuig op dit gebied gericht staat en krijgen onderzoekers de kans om één van de vele lawines die ontstaan rond deze tijd van het jaar vast te leggen.

Klik hier voor een grotere versie (2.1 MB) van de afbeelding.

Twintig jaar oud raadsel omtrent nevel massieve sterren verklaard

De geboorte van de meest massieve sterren, die tien tot honderd keer zo zwaar zijn als de zon, is al enkele decennia een raadsel geweest. Dergelijke sterren zijn massief genoeg om waterstof te blijven verbranden op het moment dat ze materiaal uit de gaswolk waarin ze gevormd worden bijeenschrapen, maar opmerkelijk genoeg zorgt hun straling er niet voor dat het gas dat aan wordt getrokken verhit en weggeblazen wordt. Dankzij nieuwe simulaties van een team van Duitse, Mexicaanse en Amerikaanse onderzoekers heeft men nu een verklaring voor dit verschijnsel gevonden.

Een ster ziet het levenslicht wanneer een grote wolk bestaande uit gas ineenstort. Zodra de dichtheid en de temperatuur in het centrale deel van de wolk hoog genoeg zijn, wordt de aldaar aanwezige waterstof omgezet in helium en begint de ster te schijnen. Bij de allerzwaarste sterren treedt het laatstgenoemde verschijnsel echter al op wanneer de wolk nog aan het ineenstorten is. Hun ultraviolet licht ioniseert het omliggende gas en vormt een nevel met een temperatuur van circa tienduizend graden Celsius. Dit wekt de suggestie dat de groeiproces van een dergelijke ster vertraagd of zelfs gestopt wordt vanwege het feit dat het gas weggeblazen zou worden door de vrijgekomen hitte.

De door de onderzoekers verkregen resultaten wijzen uit dat het gas dat massieve sterren omgeeft niet evenwichtig op de ster valt, maar zich in plaats daarvan concentreert in talloze filamenten. De hoeveelheid gas is namelijk zo groot dat de aantrekkingskracht van het object ervoor zorgt dat het gas op sommige plekken ineenstort en spiraalvormige ‘slierten’ vormt. Wanneer de ster in kwestie deze tegenkomt, absorberen de filamenten diens ultraviolette straling, waardoor het daar omheen liggende gas beschermd wordt. Deze bescherming verklaart waarom het gas dat zich om de massieve ster heen bevindt voortdurend op het object blijft vallen en diens groei niet ten einde komt.

De uitkomst van de studie verklaart bovendien waarom de geïoniseerde nevels die met radiotelescopen geobserveerd worden van zo’n kleine omvang zijn. De nevel blijkt namelijk opnieuw te gaan krimpen op het moment dat deze niet langer geïoniseerd is en dat heeft tot gevolg dat het over een tijdbestek van enkele duizenden jaren lijkt te flikkeren, net zoals een kaars.

Oranje dwergster Gliese 710 koerst af op het zonnestelsel

De analyse van nieuwe gegevens over de bewegingssnelheid van sterren heeft uitgewezen dat er een kans van 86 procent bestaat dat de oranje dwergster Gliese 710 binnen een tijdsbestek van anderhalf miljoen jaar ons zonnestelsel zal naderen. In totaal vond men negen nieuwe kandidaat-sterren die de zon mogelijk in de verre toekomst gaan vergezellen. De resultaten, die zijn verkregen tijdens een studie die uit werd uitgevoerd door Vadim Bobylev van het Pulkovo Astronomical Observatory in het Russische St. Petersburg zijn gebaseerd op de door de ruimtesonde Hipparcos verzameld gegevens die in 1997 gepubliceerd werden.

De kans dat Gliese 710 zich ooit in de binnenste regionen van het zonnestelsel zal begeven is echter nihil. De kans dat de ster de Oortwolk, een gebied dat zich op één tot twee lichtjaar van het centrum van ons planetenstelsel bevindt binnendringt mag dan wel 86 procent bedragen, maar de kans dat deze zich binnen de Kuipergordel, welke zich op dertig tot vijftig AE van de zon bevindt is slecht één op tienduizend, oftewel 0,01 procent. Gliese 710 is op dit moment nog 63 lichtjaar van onze planeet verwijderd in de richting van het sterrenbeeld Slang (Serpens Caput).

Daar komt echter wel een ander gevaar bij om de hoek kijken. Wanneer de ster daadwerkelijk de Oortwolk zal naderen is de kans groot dat diens aanwezigheid ervoor zal zorgen dat de baan een groot aantal komeetachtige objecten die zich aan de buitenkant van het zonnestelsel bevinden verstoord zal raken en er een ‘zwerm’ van ijzige rotsblokken onze kant op wordt gestuurd. Of de mensheid op dat moment nog op aarde uithangt is echter nog maar zeer de vraag.

Bemanning ISS ziet gevolgen aardbeving Chili vanuit de ruimte

De uit Japan afkomstige astronaut Soichi Noguchi, die op dit moment in het ruimtestation ISS verblijft, heeft de eerste satellietbeelden van de aardbeving die deze ochtend dicht bij de kust van Chili plaatsvond naar de aarde toegezonden. Te zien is hoe het water in de omgeving van het epicentrum vervuild is geraakt door modder en andere viezigheden die verspreid werden ten gevolge van de beving. De aardbeving, welke een kracht had van magnitude 8.8 op de schaal van Richter, vond plaats op dezelfde breuklijn die verantwoordelijk was voor de grootste beving die tot op de dag van vandaag werd gemeten, een beving die in 1960 aan duizenden mensen het leven kostte.

Het epicentrum van de beving lag circa honderd kilometer ten noordwesten van de stad Concepción, die bewoond wordt door 670.000 mensen. Na de aardbeving heeft men zeker negentien naschokken geregistreerd, zo meldde de Amerikaanse geologische dienst USGS eerder vandaag. De meest zware naschok had een kracht van 6.9 op de schaal van Richter, hetgeen bijna even hoog is als de kracht van de beving die een groot deel van Haïti in januari in puin legde. Het officiële dodental van de beving bedraagt op dit moment 214.

Volgens onderzoekers is de beving een ‘megathrust’, het meest krachtige soort aardbevingen dat er is. De laatste beving van dergelijke proporties vond in 2004 plaats in de Indische oceaan en veroorzaakte vloedgolven die een groot aantal Aziatische landen trof. Ook dit keer is een tsunami-waarschuwing voor verschillende landen die zich in de zogeheten ‘Ring van Vuur’ bevinden uitgegeven, maar de vloedgolven lijken niet zoveel schade aan te richten als minder dan zes jaar geleden het geval was.

New Horizons is op de helft

De ruimtesonde New Horizons is donderdag op de helft van diens reis naar de ijzige dwergplaneet Pluto en diens manen beland. De kilometerteller van het ruimtevaartuig overschreed de grens van 2,39 miljard kilometer, wat betekent dat het de helft van de afstand tussen de aarde in 2006 en waar Pluto zal zijn wanneer de sonde arriveert in 2015 heeft overschreden. New Horizons zet diens reis met een snelheid van bijna 58.000 kilometer per uur voort en zal komende maand de baan van gasplaneet Uranus doorkruisen. Op 14 juli 2015 vliegt het vaartuig langs Pluto.

Het feit dat de ruimtesonde op de helft van diens reis is, is de laatste in een reeks mijlpalen van de missie. In december vorig jaar kwam New Horizons voor het eerst precies tussen de zon en Pluto in te staan en op 20 april aanstaande zal het vaartuig het punt bereiken dat zich in 2015 tussen onze ster en de ijsdwerg bevindt. In oktober van dit jaar, op de zeventiende om precies te zijn, heeft de sonde de eerste helft van diens decennialange trip achter de rug op basis van de vluchtduur. De snelheid waarmee New Horizons beweegt zal in de maanden die volgen geleidelijk aan af gaan nemen.

Pluto werd tachtig jaar geleden ontdekt door astronoom Clyde Tombaugh. In 2006 werd de wereld ‘gedegradeerd’ van planeet tot dwergplaneet. New Horizons zal de ijsdwerg niet gaan omcirkelen, maar in plaats daarvan gedetailleerde observaties uitvoeren tijdens een flyby en vervolgens diens weg vervolgen richting andere ijzige objecten in de Kuipergordel. Nieuwe beelden van de wereld die genomen werden door de ruimtetelescoop Hubble lieten eerder al zien dat het seizoensveranderingen vertoont en hierdoor geregeld een iets andere kleur krijgt.

Planeet Venus ontsnapt aan het zonlicht en wordt ‘avondster’

Is het een vliegtuig, een UFO of toch een heldere ster? Geen van allen. Het is onze zusterplaneet Venus die de komende tijd de dominante rol van gasreus Jupiter aan de avondhemel over zal nemen en geleidelijk aan beter zichtbaar wordt. Nadat Venus voor het laatst goed zichtbaar was toen het aan de ochtendhemel stond, verdween de planeet op 11 januari jongstleden achter de zon. Het object was gedurende enkele weken niet te zien vanwege het feit dat de gloed van de zon het overstraalde. Aan de hemel verwijdert de planeet zich nu van de zon en beweegt richting het oosten.

Dat betekent dat Venus over een niet al te lange tijd een ‘avondster’ zal worden. De planeet bevindt zich dezer dagen rond zonsondergang in het westelijke deel van de hemel en zal langzaamaan steeds hoger komen te staan. In maart is het object zonder moeite met het blote oog zichtbaar nadat onze ster achter de horizon is verdwenen. Met een magnitude van -3.9 is Venus op dat moment het helderste natuurlijke object aan de hemel na de zon en de maan. Een gemakkelijke prooi dus.

In de eerste week van juni verdwijnt onze zusterplaneet pas twee en een half uur na zonsondergang achter de horizon. De afstand tussen de zon en de planeet aan de hemel zal op dat moment ook het grootst zijn. Het is dan de moeite waard om het object met een telescoop te bekijken, aangezien het net zoals de maan door verschillende fases gaat. Tussen nu en oktober zullen regelmatige observaties alle groottes en fases Venus laten zien, zelfs met een kleine kijker.

Spirit’s reis naar de kern van onze rode buurplaneet

De op onze buurplaneet Mars verblijvende rover Spirit veegt, schraapt en ontfutselt al ruim zes jaar lang geheimen uit het afschrikwekkende oppervlak van de rode planeet. Nu het voertuig op een impasse is gestuit en diep in het zand weg is gezakt, probeert het met de zonnepanelen die het karretje van energie moeten voorzien genoeg zonlicht te verzamelen om de gevaarlijk koude Martiaanse winter te overleven. Als Spirit het tot de lente vol kan houden, is de robot nog lang niet afgeschreven. Het zal ons in dat geval zelfs nog een helpende hand kunnen bieden bij het ontrafelen van de raadsels van de kern van Mars.

En dat is mogelijk zonder dat de rover ook maar één van diens mechanische spieren hoeft te bewegen. Wanneer het voertuig zich niet verroert, zal de enige beweging die van de planeet zelf zijn. Aangezien onderzoekers al weten wat de eigenschappen van de baan van onze buurplaneet zijn, zal men in staat zijn om Spirit’s radiosignaal te gebruik om meer te weten te komen over hoe de wereld om zijn eigen as draait. Tijdens dat proces ‘wiebelt’ Mars licht en ondanks het feit dat dit proces nauwelijks meetbaar is, kunnen de miniscule veranderingen van onschatbare waarde zijn als men een beter beeld wil krijgen van de Martiaanse kern.

In het geval dat de kern door en door vast is, zal de planeet iets anders wiebelen dan wanneer het centrum vloeibaar is. Vergelijk het met het verschil in de manier waarop een hardgekookt en een rauw ei rondjes tolt. De radiosignalen van de rover kunnen ons bovendien iets vertellen over de precieze snelheid waarmee Mars wiebelt. In combinatie met gegevens over de grootte en massa van de rode planeet kan dit onze kennis over hoe ijzer en rots zich in het algemeen binnen in een planeet gedragen en wat de grootte en dichtheid van de Martiaanse kern zelf is aanzienlijk vergroten.

Nieuwe studie toont chaotisch beeld van jeugdig zonnestelsel

Hoewel kometen beschouwd worden als één van oudste, meest primitieve objecten in het zonnestelsel heeft een nieuw onderzoek naar de komeet Wild 2 uitgewezen dat het materiaal dat zich lang geleden in de binnenste regionen van ons planetenstelsel bevond op zijn vroegst 1,7 miljoen jaar na de geboorte van de eerste ‘vuile sneeuwballen’ naar het gebied waarin deze kometen werden gevormd werd getransporteerd. Dankzij de studie hebben onderzoekers voor de eerste keer kunnen bepalen wat de leeftijd is van het materiaal waaruit een bestaande komeet is opgebouwd.

Daarbij maakte men gebruik van gegevens die verzameld werden tijdens de missie van de ruimtesonde Stardust, welke in 1999 gelanceerd werd en vier jaar geleden met de eerste bodemmonsters van een komeet terugkeerde op onze planeet. Hoewel verwacht werd dat de missie nieuw licht zou schijnen op het materiaal dat in het zonnestelsel te vinden was in in diens jeugdfase, bleek de komeet uit andere materialen te bestaan, waaronder zogeheten CAI’s, de oudste objecten die gevormd werden in de nevel waaruit de zon ontstond. Verondersteld wordt dat dergelijke materialen in de meeste kometen te vinden zijn.

De aanwezigheid van CAI’s in komeet Wild 2 laat zien dat de materialen bij de vorming van ons planetenstelsel over veel grotere afstanden werden verspreid dan eerder werd verondersteld. “Het materiaal dat we aangetroffen hebben in Wild 2 onderstreept het belang van de verspreiding van materiaal over grote afstanden in de jonge nevel,” aldus Jennifer Matzel, lid van het team van onderzoekers dat de gegevens over de komeet analyseerde. “De bevindingen roepen tevens vragen op over de tijdschaal van de vorming van kometen en het verband tussen Wild en andere primitieve objecten uit de zonnenevel.”

Britse astronoom: “Buitenaards leven kan ons onopgemerkt vergezellen”

Volgens Martin John Rees, een vooraanstaande Britse astrofysicus en kosmoloog, is het mogelijk dat er te midden van ons levensvormen aanwezig zijn waarvan het bestaan voorbij het menselijke begrip gaat, zo verklaarde hij afgelopen maand op een bijeenkomst. Hij sluit niet uit dat buitenaardse wezens ons “recht in het gezicht aanstaren” in een vorm die door ons mensen niet herkend kan worden. “Het probleem is dat we op zoek zijn naar iets dat erg op ons lijkt en aannemen dat andere levensvormen ongeveer dezelfde wiskunde en technologie hebben,” aldus Rees.

“Ik vermoed dat er leven kan zijn in vormen die we ons niet voor kunnen stellen. Net zoals een chimpansee de kwantumtheorie niet kan begrijpen, is het mogelijk dat er bepaalde aspecten van de realiteit zijn die voorbij de capaciteit van onze hersenen gaan.” Rees deed zijn uitspraken op een bijeenkomst in januari die in het teken stond van de vraag of de ontdekking van buitenaards leven voor verschrikking of uitgelatenheid zou zorgen op onze planeet. Volgens hem vergroot de verbetering van onze telescopen de kans op het vinden van leven elders in het heelal “meer dan ooit.”

Frank Drake, bedenker van de gelijknamige Drake-formule, is echter minder optimistisch. Op dezelfde bijeenkomst gaf hij aan dat de opkomst van de satelliettelevisie en de ‘digitale revolutie’ de mensheid onzichtbaar maakt voor buitenaardse wezens door de stroom van televisie- en radiosignalen naar de ruimte te blokkeren. De aarde wordt op dit moment omgeven door een vijftig lichtjaar brede ‘bol’ van straling van analoge televisie en radio- en radarsignalen. Volgens Drake verdwijnen deze signalen door de opmars van digitale technologie echter in een hoog tempo. “Digitale televisiesignalen zouden er als ruis uitzien voor een buitenaardse beschaving die toekijkt.”

Downtime wegens verhuizing naar andere server

Vanwege het feit dat de website vanavond verhuisd wordt naar een andere server is AstroVersum.nl vanaf 20:00 uur tijdelijk niet bereikbaar. Naar verwachting zal de downtime hooguit een uur aanhouden, maar omdat de DNS-gegevens van de domeinnaam geüpdatet zullen moeten worden, kan de website voor sommigen langer onbereikbaar zijn. We spreken dan over een periode van maximaal 24 uur.

Bij voorbaat onze excuses voor het ongemak.

Deels holle Marsmaan staat weer even in de belangstelling

De eigenaardige Martiaanse maan Phobos zal met ingang van vandaag weer verschillende keren bezocht worden door de Europese ruimtesonde Mars Express. Op woensdag 3 maart aanstaande nadert het vaartuig het oppervlak van de maan het dichtst; de afstand tussen het tweetal bedraagt dan slechts vijftig kilometer. Onderzoekers hopen dat de gegevens die verzameld worden tijdens de flyby’s een helpende hand kunnen bieden bij het bepalen wat de oorsprong van de mysterieuze maan is. Niet alleen diens vorm, maar ook het feit dat uit metingen naar de dichtheid van Phobos blijkt dat het object deels hol is, maakt de maan een interessant onderzoeksonderwerp.

De passages bieden een unieke mogelijkheid om extra wetenschappelijk onderzoek te doen met Mars Express, een ruimtevaartuig dat ontwikkeld was om louter onze buurplaneet te bestuderen. Omdat de ruimtesonde zich in een elliptische en polaire baan bevindt met een maximale afstand van circa tienduizend kilometer van de rode planeet, slaat men Phobos normaal gezien over. Dankzij enkele manoeuvres nadert het vaartuig de maan tot eind maart echter tot op verschillende afstanden, die variëren van enkele honderden kilometers tot de eerder genoemde vijftig kilometer. Na 26 maart zal de aandacht weer op Mars gevestigd worden.

Vooral de flyby waarbij Mars Express de maan het dichtst nadert is van groot belang voor onderzoekers. Op die afstand zou de ruimtesonde verschillen moeten voelen in de sterkte van de aantrekkingskracht van Phobos. Met behulp van de gegevens die hiervan verzameld zullen worden, is men in staat om de inwendige structuur van de maan in kaart te brengen. Aan de hand daarvan hopen onderzoekers te kunnen bepalen wat de oorsprong van Phobos is. Er zijn drie mogelijkheden: de eerste is dat de maan een ingevangen asteroïde is, de tweede is dat het op hetzelfde moment als en in het bijzijn van Mars werd gevormd en de derde houdt in dat de maan ontstond uit materiaal dat vrijkwam bij een meteorietinslag op onze buurplaneet.

De vele kleuren van stergeboorte

Op een nieuwe opname van de Gemini North-telescoop is het dynamische en soms ‘gewelddadige’ proces van stergeboorte te zien. Het onder de loep genomen object, dat bekend is als Sharpless 2-106, is een stellaire broedplaats die bestaat uit gloeiend gas en stof dat het licht van de sterren die het bevat talloze richtingen op stuurt. In het materiaal ligt een zeer massieve ster verscholen waarvan wordt verondersteld dat het grotendeels verantwoordelijk is voor de bipolaire vorm van de nevel, welke hierdoor de vorm van een zandloper heeft. Winden in de nevel zouden met een snelheid van meer dan tweehonderd kilometer per uur materiaal van de groeiende ster in het gebied verspreiden.

De nevel is ongeveer tweeduizend lichtjaar van ons verwijderd in de richting van het sterrenbeeld Zwaan (Cygnus). Het object is circa twee lichtjaar lang en heeft een doorsnede van een halve lichtjaar. Men denkt dat diens centrale ster tot vijftien keer zo massief als de zon zou kunnen zijn. De vorming van de ster begon niet langer dan honderdduizend jaar geleden en de kans bestaat dat diens licht zich uit de wolk die het omgeeft zal bevrijden wanneer het relatief korte leven van het massieve object van start gaat. Uit onderzoek is gebleken dat vele sub-stellaire objecten zich op dit moment in de wolk vormen en dat zou kunnen resulteren in het ontstaan van een cluster van vijftig tot honderdvijftig sterren in dit gebied.

Naast het proces van stervorming laat de opname ook de capaciteiten van enkele nieuwe filters die onderzoekers in combinatie met de telescoop hebben kunnen gebruiken. Deze verschaffen waardevolle inzichten door zeer specifieke kleuren van zichtbaar licht door te laten dat uitgezonden wordt door waterstof, helium, zuurstof en zwavel op het moment dat hete, jonge sterren in de nevel wolken van gas en stof op laten gloeien. De filters kunnen ook gebruikt worden om planetaire nevels en gas in andere sterrenstelsels beter onder de loep te nemen.

Space Shuttle Endeavour in de avondgloren

Afgelopen maandag werd Space Shuttle Endeavour met aan boord diens zeskoppige bemanning gelanceerd voor een missie naar het internationaal ruimtestation ISS. Het ruimteveer verscheepte onder meer de module Tranquility, welke als een laboratorium waarin water gerecycled en zuurstof gemaakt wordt moet gaan dienen. De module werd gisterochtend om 07:20 uur Nederlandse tijd aan het complex bevestigd. Wanneer Endeavour op vrijdag 19 februari aanstaande terug is gekeerd op aarde zullen er nog slechts vier shuttles een bezoek brengen aan het ruimtestation.

Zonde. Hoewel het ISS met ingang van volgend jaar nog regelmatig bezocht zal worden met behulp van de Soyuz-raketten van de Russen en de shuttles zeker aan vervanging toe zijn, is het toch een domper dat we beelden als deze over een tijdje niet meer voorbij zullen zien komen. Helemaal omdat er voorlopig geen geld voor de ontwikkeling van een nieuw ruimteveer beschikbaar gesteld zal worden. We zullen ‘het moeten doen’ met de plannen van Rusland, de grootmachten in Azië en de particuliere ruimtevaartbedrijven die in opmars zijn. Het idee dat Amerikaanse en Europese astronauten binnen enkele decennia voor lange tijd onderzoek zouden verrichten op het maanoppervlak, moeten we voorlopig uit ons hoofd zetten.

Ik ben benieuwd wat er in de komende tientallen jaren op het gebied van bemande ruimtevaart gaat gebeuren. Was het een aantal jaren geleden nog waarschijnlijk dat men rond 2020 terug zou keren op onze natuurlijke satelliet en zich vervolgens in de loop der jaren op planeet Mars zou gaan richten, zo is het nu volstrekt onduidelijk wat er naast het ruimtestation bezocht gaat worden in de komende decennia. En welk land gaat de dominante rol van Amerika wat betreft de bemande ruimtevaart overnemen? De toekomst zal het uitwijzen. Laten we tot die tijd maar genieten van de beelden van de verrichtingen in en buiten het ISS.

‘Aarde niet voldoende beschermd tegen asteroïden’

De Verenigde Staten doen er goed aan om meer te investeren in de bescherming tegen asteroïden die mogelijk een gevaar vormen voor onze planeet, zo luidt de conclusie van een door de National Academy of Sciences opgesteld rapport dat vrijdag uit werd gegeven. Volgens het 134 pagina’s tellend rapport is de vier miljoen dollar die beschikbaar gesteld is door de Amerikaans regering niet genoeg om alle potentieel gevaarlijke asteroïden in de omgeving van de aarde te identificeren. De ruimtevaartorganisatie NASA zou op dit moment slechts minder dan één miljoen dollar achter de hand hebben om onderzoek te doen naar naderende asteroïden.

NGC 6334: van vaag vlekje naar kleurrijk schouwspel

Ruim twee eeuwen geleden, om precies te zijn in het jaar 1837, stuitte de uit Groot-Brittanië afkomstige astronoom John Herschel op een voor hem onbekend vlekje aan de hemel boven Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika. Later bleek dit vlekje het helderste deel te vormen van een uitgestrekte emissienevel in het sterrenbeeld Schorpioen (Scorpius), welke omgedoopt werd tot NGC 6334. De nabij het hart van de Melkweg gelegen wolk van gas en stof is nu – vele jaren later – ook vanuit Chili onder de loep genomen met een 2,2-meter telescoop van het European Southern Observatory, en dat heeft niet zomaar een plaatje opgeleverd.

Gigantische magnetische lus gezien in dubbelstersysteem

In het bekende dubbelstersysteem Algol is een enorme magnetische lus die zich vanaf één van de sterren die het object bevat uitstrekt te vinden, zo blijkt uit observaties die uit zijn gevoerd met een internationaal netwerk van radiotelescopen. Het tweetal bevindt zich op 93 lichtjaar van onze planeet en bestaat uit een ster die ruim drie keer zo massief is als de zon en een minder massieve metgezel, welke zich op ‘slechts’ iets meer dan negen miljoen kilometer van de hoofdster bevindt. De pas ontdekte lus is afkomstig van de polen van de ster met de kleinste hoeveelheid massa en strekt zich uit in de richting van de meest massieve ster van de twee.

Radiogolven pulsar reizen ‘sneller dan het licht’

Dankzij experimenten in laboratoria hebben onderzoekers in de afgelopen decennia aan kunnen tonen dat bepaalde dingen sneller dan het licht kunnen lijken te bewegen, zonder dat dit in strijd is met de algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein. Een team van astrofysici heeft nu voor het eerst echte voorbeelden gezien van dergelijke snelheden in de vorm van radiogolven die afkomstig zijn van een pulsar. Uit radiowaarnemingen aan de pulsar PSR B1937+21, welke circa tienduizend lichtjaar van ons verwijderd is, blijkt namelijk dat de golven die het uitzendt eerder arriveerden naarmate deze zich dichter bij het centrum van het object bevinden, hetgeen suggereert dat de pulsen een hogere snelheid dan die van het licht kunnen bereiken.

Eeuwenoud mysterie omtrent ‘verdwijnende’ ster lijkt verklaard

De heldere ster Epsilon Aurigae mag een apart geval genoemd worden. In de afgelopen eeuwen heeft de mens het object met het blote oog aan de nachthemel kunnen zien verdwijnen en langzaam weer terug kunnen zien verschijnen. Hoewel men weet dat het licht van de ster eens in de 27 jaar geblokkeerd wordt door een object dat het vergezelt, is de de aard van het tweetal altijd onbekend gebleven. Dankzij nieuwe observaties van de ruimtetelescoop Spitzer en gearchiveerde gegevens lijken onderzoekers het raadsel omtrent de objecten nu echter opgelost te hebben.

Keck-telescopen nemen kijkje in ‘leefbare zone’ van jonge ster

De binnenste regionen van schijven waarin planeten worden gevormd bieden informatie over hoe werelden zoals de aarde ontstaan, maar geen enkele telescoop in de wereld kan hen zien. Dat behoort echter tot de verleden tijd. Een team van onderzoekers heeft namelijk met behulp van het Keck-observatorium op Hawaï voor de eerste keer de eigenschappen van een jong planetenstelsel op een afstand van de moederster die kleiner is dan de afstand tussen Venus en onze zon kunnen meten. De ster in kwestie is MWC 419, welke ‘slechts’ tien miljoen jaar oud is en in het sterrenbeeld Cassiopeia gelegen is, op een afstand van circa 2100 lichtjaar van onze planeet.

Voyagers doen interstellaire ontdekking

Het zonnestelsel beweegt op dit moment door een interstellaire wolk die volgens fysici niet zou moeten bestaan. Met behulp van gegevens die verzameld zijn door de ruimtevaartuigen Voyager, welke in de buitenste regionen van ons zonnestelsel rondzwerven, heeft een team van onderzoekers het mysterie nu op weten te lossen. Een krachtig magnetisch veld dat ons planetenstelsel omgeeft blijkt de interstellaire wolk bijeen te houden en er dus voor te zorgen dat deze in stand gehouden blijft. De vondst heeft gevolgen voor de toekomst, waarin het zonnestelsel andere, soortgelijke wolken in onze Melkweg op haar pad tegen zal komen.

Sterke afkoeling waargenomen in aardse dampkring

De lage zonneactiviteit in de laatste jaren heeft tot een sterke afkoeling van de buitenste laag van de atmosfeer van onze planeet geleid, zo blijkt uit nieuwe observaties. De gegevens, die afkomstig zijn van de TIMED-missie, laten zien dat de thermosfeer, welke honderd kilometer boven het aardoppervlak gelegen is, sterk op de effecten die de elfjarige zonnecyclus met zich mee brengt heeft gereageerd. De resultaten kunnen nieuw licht schijnen op het zwellen en krimpen van de aardse damprking – een verschijnsel dat invloed heeft op de banen van satellieten en ruimteafval – en kunnen bovendien van waarde zijn bij het op de proef stellen van de voorspellingen dat de door mensen uitgestote koolstofdioxide de thermosfeer af zou doen koelen.

Eerste superaarde met atmosfeer ontdekt

Een team van astronomen heeft de tweede superaarde waarvan men de massa en de grootte heeft kunnen bepalen ontdekt. Hierdoor zijn er essentiële aanwijzingen over diens structuur verkregen. Het is tevens de eerst gevonden superaarde die omhult wordt door een dikke atmosfeer. Het object heeft een massa die ongeveer zes keer zo groot is als die van de aarde en diens inwendige bestaat waarschijnlijk grotendeels uit waterijs, terwijl de temperatuur op diens oppervlak schommelt rond de 200 graden Celsius. Met de vondst van de tot GJ1214b omgedoopte exoplaneet, welke om een relatief kleine ster draait op een afstand van slechts veertig lichtjaar van onze planeet, heeft men opnieuw een grote stap kunnen zetten in de jacht op bewoonbare werelden.

De zon heeft weer vlekken

Op het oppervlak van onze ster is sinds lange tijd weer een betrekkelijk grote groep zonnevlekken verschenen. Zonnevlek 1035, het nummer waaronder de groep is gecatalogiseerd, is nu zeven keer zo breed als onze planeet en dat gegeven maakt het een makkelijke prooi voor degenen met een telescoop en een veilig filter. Door te kijken wat de magnetische polariteit van de vlek is heeft men kunnen bepalen dat de groep deel uitmaakt van de nieuwste zonnecyclus, nummer 24 welteverstaan. De vlek is het eerste grote exemplaar dat is verschenen op het zonneoppervlak nadat de vorige zonnecyclus in een diep minimum verkeerde. Of de verschijning een voorbode is voor het ontstaan van meer grote zonnevlekkengroepen in de komende maanden moet nog blijken.

‘Brandstoftank’ ster Chi Cygni raakt langzaam leeg

Op een afstand van ongeveer 550 lichtjaar van de aarde nadert een ster zoals onze zon de dood met rasse schreden. Chi Cygni is opgezwollen tot een rode reuzenster en diens grootte is nu zodanig, dat de ster iedere planeet tot Mars zou ‘opslokken’ in ons eigen zonnestelsel. Bovendien begint het object samen te trekken en uit te dijen, net als een kloppend hart. Recent gemaakte opnamen van het oppervlak van deze verafgelegen ster laten de gevolgen van deze kloppende bewegingen nu in ongekend detail zien en schijnen nieuw licht op het lot dat de zon over vijf miljard te wachten staan, wanneer deze zich in de laatste levensfase bevindt.

Hubble gunt ons fantastische blik op broedplaats van sterren

Wauw. Dat is het eerste woord dat in de meesten op zal komen bij het zien van een nieuwe opname van de ‘herboren’ ruimtetelescoop Hubble. Het feestelijke portret is het meest gedetailleerde beeld van de grootste broedplaats van sterren in onze lokale galactische buurt, genaamd R136. Het stervormingsgebied is ‘slechts’ enkele miljoenen jaren oud en bevindt zich in de nevel 30 Doradus, welke gelegen is in de Grote Magelhaense Wolk, een satellietstelsel van de Melkweg. Veel van de diamantachtige blauwe sterren die deel uitmaken van het gebied en zichtbaar zijn op de opname, vallen met een massa die in sommige gevallen honderd keer zo groot is als die van onze zon onder de meest massieve sterren die tot op de dag van vandaag onder de loep zijn genomen.

Eerste superaardes ontdekt rond zonachtige sterren

Twee nabijgelegen sterren blijken vergezeld te worden door zogeheten superaardes – rotsachtige planeten die groter zijn dan de aarde, maar kleiner zijn dan ijsgiganten zoals Uranus en Neptunus. In tegenstelling tot eerder ontdekte sterren met planeten van zulke afmetingen vertonen beide moedersterren in dit geval overeenkomsten met de zon, hetgeen suggereert dat planeten met een kleine massa vaak rond nabije sterren te vinden zouden zijn. Het tweetal werd ontdekt na uitgebreide analyse van gegevens die gedurende enkele jaren werden verzameld tijdens observaties die uitgevoerd werden met telescopen van het Keck Observatory op Hawaï en de Anglo-Australian Telescope in Australië.

Gaan jonge dubbelsterren en planeten door één deur?

Denkbeeldige science fiction en space art beelden veelvuldig het aanzicht van twee sterren die op het punt staan om achter de horizon van een buitenaardse wereld te verdwijnen uit. Men heeft dan wel weten te constateren dat planeten in dergelijke binaire sterrensystemen ook daadwerkelijk zouden kunnen bestaan door in resonanties te draaien, maar dat geldt alleen voor volwaardige planeten. De vraag is of er ook een zogeheten accretieschijf, een schijf van stof en gas waar planeten uit geboren, kan ontstaan bij een dubbelstersysteem. Een team van onderzoekers denkt nu een antwoord op die vraag te hebben gevonden.

Broertjes Phobos en Deimos samen vastgelegd door Mars Express

De Europese ruimtesonde Mars Express heeft de Martiaanse manen Phobos en Deimos voor de eerste keer samen vast weten te leggen op de gevoelige plaat. De beelden werden gemaakt op 5 november jongstleden en naast het feit dat ze vrij uniek zijn, zijn ze ook nog eens van waarde voor het bevestigen en verbeteren van de huidige modellen van de banen van het tweetal. De camera van het ruimtevaartuig nam in een tijdbestek van anderhalve minuut in totaal 130 foto’s van de manen, waarvan de kleinste – Deimos – zich meer dan twee keer verder van de sensor bevond dan diens broertje Phobos.

Onverklaarbaar verschijnsel aan de hemel gezien vanuit Noorwegen

Noch meteorologen en astronomen in Zweden, Noorse strijdkrachten of Russische ambassadeurs weten wat het mysterieuze verschijnsel dat de hemel vanochtend boven delen van Noorwegen verlichtte heeft veroorzaakt. De spiraalvorm verscheen iets voor acht uur in de morgen en werd gedurende de enkele minuten waarin het zichtbaar was gezien door een groot aantal mensen. Eén van hen, Jan Petter Jørgensen, wist het verschijnsel omstreeks 07:50 uur lokale tijd vanaf een pier in beeld te brengen. “Ik denk dat het zo’n twee, drie minuten te zien was. Het was ongelooflijk,” zei hij.

458720254

Bij het Noors Meteorologisch Instituut stond de telefoon vanochtend roodgloeiend. “Zowel mensen uit het noorden als het zuiden van het land wisten te vertellen dat er een spiraalvorm zichtbaar was met een blauwe pluim die naar de grond reikte,” aldus Mona Mariann. Volgens Liv Larsen van de Universiteit van Tromsø is het verschijnsel mogelijk het gevolg geweest van de lancering van een een onderzoeksraket vanuit Zweden of Rusland. Hierbij zou een gas in de atmosfeer verspreid zijn. Anna Rathsman van de Swedish Space Corporation ontkent echter dat zij een raket de lucht in hebben gebracht en ook Vladimir Isupov van de Russische ambassade in Oslo zegt niet op de hoogte te zijn van een mogelijke lancering op Russisch grondgebied.

Bijzondere ontdekking gedaan door op Mars gestrande rover Spirit

Net als diens ‘tweelingbroer’ Opportunity heeft rover Spirit al ruim zes jaar rondgedwaald op onze buurplaneet Mars. Hoewel het voertuig in die tijd al op verschillende tegenslagen is gestuit en Spirit door een mankement aan één van diens wielen al sinds 2006 achteruit rijdt, luidt het devies nog steeds: “volg het water”. Beide rovers zijn dan ook op zoek geweest naar mineralen die ver in het verleden gevormd werden in de nabijheid van water. Vandaag de dag lijkt Mars een droge planeet, maar de aanwezigheid van mineralen kan bewijs vormen voor het feit dat er ooit water heeft gestroomd op de rode planeet. In die zoektocht heeft rover Spirit, die al enkele maanden vastzit in de Martiaanse bodem, nu een belangrijke vondst gedaan.

mer20091019-516

Opportunity had het in de jacht op mineralen een stuk gemakkelijker dan diens broertje; de rover daalde af in de voormalige bedding van een meer. Spirit landde in basaltische vlaktes die gevormd werden door lavastromen na de inslag van meteorieten. Bij voorbaat wist men al dat de kans klein was dat er ooit water stroomde in dat gebied. Maar toen de rover de zogeheten Columbia Hills bereikte, stuitte het voertuig dan eindelijk op een mineraal dat ontstaat in de nabijheid van water: ijzerhydroxide. Daar is het echter niet bij gebleven. Tijdens een poging om de vastzittende rover los te krijgen uit de bodem werden onderliggende sulfaten blootgelegd, mineralen die gevormd worden bij het vrijkomen van stoom.

Enorme explosie was laatste zucht van zeer massieve ster

Een enorme explosie die in 2007 gezien werd in een relatief nabijgelegen dwergstelsel was de dood van één van de meest massieve sterren die bekend zijn in het universum, zo suggereren nieuwe berekeningen. Metingen die in de achttien maanden na de uitbarsting werden gedaan aan het lichtspectrum van de supernova en de helderhied van diens nagloed wijzen uit dat de explosie, die omgedoopt werd tot SN 2007bi, het laatste teken van leven was van een ster die minstens honderd keer zo massief moet zijn geweest als de zon. Aangezien dergelijke sterren doorgaans een grote hoeveelheid materiaal verliezen naarmate ze ouder worden, veronderstelt men dat het object na diens geboorte een nog twee keer zo grote massa moet hebben gehad.

sn2006gy

Het is goed mogelijk dat de explosie in kwestie eentje is die alleen teweeggebracht kan worden door sterren die minimaal 140 keer zo zwaar zijn als de zon. Sterren die minder massief zijn vormen doorgaans zwarte gaten of neutronensterren nadat ze hun nucleaire ‘brandstof’ hebben verbruikt. Zwaardere sterren krijgen daar echter de kans niet voor. Naarmate zij het einde van hun leven naderen, zorgt de hoge druk en temperatuur in hun kern ervoor dat energetische fotonen in paren van elektronen en positronen veranderen. Dit proces heeft tot gevolg dat de druk in het inwendige van de ster in een hoog tempo afneemt en de ster op spectaculaire wijze uiteenspat.

Prijsvraag: stel je kennis over de ruimte op de proef en raad het object

Het weekend staat voor de deur. Tijd voor een spelletje: raad op welk hemellichaam het zonlicht weerspiegeld wordt op de onderstaande afbeelding. Onder degenen die het bij het juiste eind hebben en tevens vermelden met welk ruimtevaartuig de foto is gemaakt, wordt het boek Astronomie.nl van wetenschapsjournalist Govert Schilling verloot. Hint: het goede antwoord is te vinden in een artikel dat afgelopen augustus door ons werd gepubliceerd.

Jullie hebben tot aanstaande woensdag de tijd.

90983

Raadselachtige ‘microquasar’ blijkt gammastraling te produceren

Na een zoektocht van enkele decennia hebben astronomen weten te bevestigen dat een vraatzuchtig stellair overblijfsel dat röntgenstralen produceert ook de oorsprong kan zijn van gammastraling. Cygnus X-3, zoals het onderzochte object wordt genoemd, bestaat uit twee verschillende objecten en is lange tijd een raadsel geweest. Verondersteld wordt dat het systeem het dichte restant van een ster – een zwart gat of een neutronenster – bevat dat zich ‘voedt’ met een schijf van materiaal dat gestolen is van een metgezelster. Het object blijkt nu als een nabij laboratorium, waarmee onderzoek gedaan kan worden naar hoe deeltjes in de grootste zwarte gaten in het universum in beweging gebracht worden, te kunnen dienen.

fermi-cygnus1831

Het duo bevindt zich op een afstand van 30.000 lichtjaar van de aarde en draait eens in de 4,8 uur om elkaar heen. Cygnus X-3 stoot hierbij röntgenstraling en zo nu en dan stromen van materiaal uit met de snelheid van het licht. Het object wordt daarom ook wel een ‘microquaser’ genoemd, aangezien het op dit gebied lijkt op quasars, sterrenstelsels die een supermassief zwart gat in hun kern bevatten. Na de ontdekking van deze ‘jets’ in 1972 groeide de interesse in het systeem al gauw en in de decennia die volgden, vond men aanwijzingen voor het feit dat het object gammastralen met energieën van biljoenen of zelfs biljarden elektronvolt produceert.

Nacht werd even dag in Zuid-Afrika

Het regent de afgelopen weken letterlijk en figuurlijk boliden. Nadat het overgrote deel van de Amerikaanse staat Utah vorige week ’s nachts al tijdelijk verlicht werd toen een ruimterots in de aardse dampkring verbrandde, werden bewoners van het noordelijke deel van Zuid-Afrika afgelopen zaterdag ook getrakteerd op de spectaculaire verschijning van een vuurbol. De onderstaande afbeelding mag dan wel op een foto van een laagstaande zon lijken, maar in werkelijkheid maakt het deel uit van een video waarop te zien is hoe een groengekleurde meteoor aan de hemel verschijnt en vervolgens het oppervlak verlicht. Indrukwekkend, niet?

1meteorsa7814

Vuurbollen die zo helder zijn als dit exemplaar maken deel uit van een zeldzame categorie van meteoren die ook wel superboliden worden genoemd. In feite zijn het kleine asteroïden die een doorsnede hebben van zo’n tien meter en meestal honderden tonnen wegen. Dergelijke boliden hebben invloed op seismografen en kunnen infrageluid produceren dat duizenden kilometers verder op te vangen is met detectors.

Vaak zijn het vuurbollen waarvan kleine fragmenten die op het oppervlak zijn beland gevonden worden. Claire Flanagan, medewerkster van een planetarium in de hoofdstad Johannesburg, vestigt haar hoop in de zoektocht naar dergelijke stukken rots op de inwoners van het gebied waar deze vanuit werd waargenomen. “Maar we moeten geluk hebben,” gaf zij aan.

Beelden van de verschijning zijn onder meer hier te zien.

‘Monsterlijke’ Eta Carinae speelt een spelletje met astronomen

Een beest van een ster. Dat is Eta Carinae, welke ruim honderd keer zo massief en vier miljoen keer zo helder is als de zon. Om ons heen zijn wel meer objecten van zulke proporties te vinden, maar het bijzondere aan deze is dat de ster gevaarlijk balanceert op de rand van stellaire stabiliteit en diens uiteindelijke lot: totale zelfvernietiging als een supernova. Observaties die recentelijk uit zijn gevoerd met de ruimtetelescoop Hubble hebben laten zien dat we Eta Carinae in de gaten moeten houden, want tijdens die waarnemingen heeft men een verrassende en onverwachte ontdekking gedaan: het object kan binnen afzienbare tijd ‘exploderen’.

252114

“Voorheen zag je een nevel en een vage kleine kern in het midden,” aldus Kris Davidson van de Universiteit van Minnesota. “Nu is in feite een ster met een nevel zichtbaar. De verschijning is compleet anders. Het licht dat afkomstig is van de ster zorgt nu voor meer dan de helft van de totale uitvoer van Eta Carinae,” zei hij. Verwacht werd dat dit op zijn vroegst in het midden van deze eeuw het geval zou zijn, maar de ster blijkt enkele decennia voor op schema te lopen. “We weten zou weinig over deze zeer massieve objecten dat het niet erg verrassend zou zijn als Eta Carinae de volgende donderdag een supernova wordt.”

Zwarte gaten: de ultieme energiebron van de toekomst?

Zwarte gaten zenden zogeheten Hawkingstraling uit, hetgeen ervoor zorgt dat zij energie en derhalve massa verliezen. De hoeveelheid straling die grote exemplaren uitzenden is minuscuul, maar zeer kleine zwarte gaten zijn in staat om hun massa in een kort tijdsbestek in een grote hoeveelheid energie om te zetten. Wat zou er gebeuren als men doelbewust een dergelijk zwart gat zou kunnen creëren? Volgens onderzoekers Lois Crane en Shawn Westmoreland van de Staatsuniversiteit van Kansas zouden deze objecten in dat geval de ultieme energiebron en aandrijving voor ruimtevaartuigen kunnen vormen.

bch9112Het tweetal heeft uitgezocht hoe men een klein zwart gat zou kunnen creëren en op welke manier de hieruit verkregen energie gebruikt zou kunnen worden om een ruimteschip aan te drijven. De onderzoekers ontdekten dat er een klein aantal zwarte gaten is dat klein genoeg is om kunstmatig gecreëerd te worden en enorme hoeveelheden energie te produceren, maar nog groot genoeg zijn om niet onmiddellijk in talloze deeltjes te ‘verdampen’. Het ideale zwart gat blijkt een massa van ongeveer een miljoen metrische ton en een grootte van ongeveer één-duizendste van die van een proton te hebben.

Mysterieuze ‘donkere stroom’ blijkt zich tot rand van zichtbare universum uit te strekken

Uit een studie naar meer dan duizend clusters van sterrenstelsels, welke met een bijzonder hoge snelheid één kant op bewegen, blijkt dat er iets groots te vinden is achter de rand van het voor ons zichtbare universum. De clusters zouden zich met een snelheid van circa duizend kilometer per seconde naar een bepaald deel van de kosmos verplaatsen, zo hebben onderzoekers kunnen concluderen na analyse van een combinatie van observaties die uit zijn gevoerd met de zogeheten Wilkinson Microwave Anisotropy Probe en enkele röntgenwaarnemingen. De aanwezigheid van deze ‘donkere stroom’ duidt er volgens sommigen op dat er meerdere universa bestaan.

macsj0025_chandrahst

Onderzoeker Sasha Kashlinsky en collega’s van het Goddard Space Flight Center kwamen vorig jaar een ongewoon patroon in de beweging van ongeveer achthonderd stelselclusters op het spoor. Het team deed onderzoek naar de beweging van de clusters ten opzichte van de ‘nagloed’ van de oerknal, die ook wel de kosmologische achtergrondstraling wordt genoemd. De fotonen van deze gloed komen hun reis door de ruimte in botsing met elektronen tijdens in deze clusters en omdat dit subtiele veranderingen in de temperatuur van de nagloed teweegbrengt, is men in staat om de positie van de clusters van sterrenstelsels te bepalen.

‘Intelligent buitenaards leven is te vinden bij zonachtige sterren’

De plek waar de kans om intelligent leven te vinden in ons melkwegstelsel het grootst is, is bij sterren die veel overeenkomsten vertonen met onze zon, zo blijkt uit een nieuwe studie. Volgens onderzoekers moet de aandacht in de zoektocht naar andere beschavingen gericht worden op sterren die ongeveer even massief zijn als de onze en een oppervlaktetemperatuur van tussen de 5040 en 5700 graden Celsius hebben. Dat zonachtige sterren goede kandidaten zijn in de jacht op werelden met (intelligente) levensvormen klinkt misschien niet verrassend, maar het is niet hetgeen dat men altijd veronderstelde. Dat kwam mede door het feit dat de aarde zich niet bij een ster met een lage massa in onze Melkweg, die het meest voor zouden komen, bevindt.

Zonachtige sterren zijn in de minderheid in ons stelsel – circa 93 procent van de sterren zijn minder massief, minder helder en koeler dan de zon. Hoewel de meeste sterren om ons heen tussen eentiende en de helft van de massa van ons vuur aan de hemel bezitten, zijn Daniel Whitmire en zijn collega John Matese van de Universiteit van Louisiana tot de conclusie gekomen dat de kans het grootst dat buitenaardse levensvormen zich bij deze minderheid schuilhouden. Rond massievere sterren zouden eerder planeten in de zogeheten bewoonbare zone draaien dan bij de gemiddelde ster in het melkwegstelsel. Hoe groter en massiever de moederster is, des te groter is de kans dat het de metgezel is van bewoonbare planeten, zo verklaart het tweetal.

Mars: van een levende naar een dode planeet – maar waarom?

Ver in het verleden, ruwweg vier miljard jaar geleden, was onze buurplaneet Mars warm en nat. Vloeibaar water stroomde over het Martiaanse oppervlak in lange rivieren die uitmondden in ondiepe zeeën. De planeet werd omgeven door een dikke atmosfeer die deze warm hield. Mogelijk ontstonden er in die periode zelfs microben, maar een wereld waar levensvormen zich konden ontwikkelen werd de rode planeet niet. Vandaag de dag is het koud en kurkdroog op Mars. De rivieren en zeeën zijn verdwenen en van de atmosfeer is nauwelijks iets over. Maar wat is hier de oorzaak van? Dat moet NASA’s nieuwe orbiter MAVEN, welke in 2013 gelanceerd moet worden, uitzoeken.

mro20090902

Verondersteld wordt dat onze buur ooit een dikke atmosfeer van koolstofdioxide moet hebben gehad. Dankzij een deken van CO2 en andere broeikasgassen zouden de temperaturen en de atmosferische druk op Mars hoger zijn geweest en werd voorkomen dat het vloeibaar water dat toentertijd aanwezig was op diens oppervlak niet bevroor of verdween. In een relatief kort tijdsbestek is de dampkring van Mars verloren gegaan. De inslag van een asteroïde kan ervoor gezorgd hebben dat het grootste deel van de atmosfeer in de ruimte verdween, maar het is ook mogelijk dat het oppervlak de koolstofdioxide ‘absorbeerde’ en opsloot in mineralen zoals carbonaat. Een andere mogelijke oorzaak kan erosie veroorzaakt door de zonnewind – de stroom van elektrisch geladen deeltjes van onze ster – zijn geweest.

Nabij planetenstelsel wordt gekenmerkt door chaos en stof

Voordat de planeten om ons heen hun weg vonden naar de stabiele banen waarin ze onze ster vandaag de dag omcirkelen, wiebelden en drongen ze als drukke kinderen. De ruimtetelescoop Spitzer heeft nu een jonge ster gevonden met bewijs voor dezelfde soort orbitale hyperactiviteit. Om de ster blijken namelijk pasgeboren planeten te draaien die kleinere komeetachtige hemellichamen verstoren, waardoor de objecten met elkaar in botsing zijn gekomen en er een enorme halo van stof is ontstaan. De moederster, genaamd HR 8799, kwam november vorig jaar nog in het nieuws toen het één van de eerste twee sterren was die in het bijzijn van enkele planeten gefotografeerd werd.

Hubble’s nieuwe camera doet van zich spreken

De nieuwe camera van de ruimtetelescoop Hubble die tijdens een onderhoudsmissie in mei werd geïnstalleerd lijkt naar behoren te werken. Met de Wide Field Camera 3, zoals het apparaat wordt genoemd, heeft men kortgeleden de spiraalarmen van het relatief nabijgelegen stelsel M83 gedetailleerder dan ooit vast weten te leggen. Het object wordt gekenmerkt door talloze stervormingsgebieden, welke voornamelijk in diens kern te vinden zijn. Een nieuwe opname toont honderden jonge sterrenhopen, stokoude zwermen open sterclusters en honderdduizenden individuele sterren, waarvan het merendeel uit blauwe en rode superreuzen bestaat.

Krachtige explosie asteroïde openbaart gat in verdedigingswerk van de aarde

Terwijl de Amerikaanse regering peinst over een strategie om af te rekenen met bedreigende asteroïden, heeft een hevige explosie boven Indonesië onderstreept hoe blind we nog steeds zijn voor denderende ruimterotsen. Op 8 oktober jongstleden explodeerde een asteroïde hoog in de atmosfeer boven de Indische provincie Zuid-Celebes, waarbij evenveel energie vrijkwam als het geval zou zijn bij de ontploffing van 50.000 ton TNT, zo maakte de ruimtevaartorganisatie NASA afgelopen vrijdag bekend. Dat is ongeveer drie keer zo krachtig als de atoombom die Hiroshima met de grond gelijk maakte. Het is daarmee één van de grootste asteroïde-explosies die tot op de dag van vandaag plaats heeft gevonden en is geregistreerd.

Update: Geen ruimterots neergekomen in Letland

In een klein plaatsje in het noordelijke deel van Letland zou zondagavond rond 18:30 uur plaatselijke tijd bij de inslag van een meteorietachtig object in een weiland een negen meter brede en drie meter diepe krater zijn ontstaan. Volgens Uldis Nulle, een wetenschapper aan het Letse Environment, Geology and Meteorology Center, kwam er een grote hoeveelheid rook uit de krater toen hij deze aan een nadere inspectie onderwierp. “Mijn eerste indruk is dat het inderdaad een meteoriet was,” zei hij. “Al het bewijs suggereert dit wanneer we de plek vergelijken met beelden van echte meteorietkraters.”

Ontstond de maan dicht bij de zon?

Het idee dat de maan gevormd werd nadat een object ter grootte van onze buurplaneet Mars ongeveer 4,5 miljard jaar in botsing kwam met de aarde kan wellicht van tafel geveegd worden. Een studie die uit is gevoerd door Robert Malcuit van de Denison University suggereert namelijk dat onze natuurlijke satelliet het levenslicht binnen de baan van rotsplaneet Mercurius zag en vervolgens tijdens een migratie in een baan om onze planeet te draaien kwam. Volgens hem kunnen verschillende tot nu toe onverklaarbare karaktertrekken van onze buur wèl verklaard worden als men uitgaat van de nieuwe en controversiële theorie.

NASA wil nieuw licht laten schijnen op maanatmosfeer

De maan is op dit moment een spookstad. Niets verroert zich. Hier en daar is een verlaten Apollo-rover – of de stoffige basis van een maanlander – te vinden die fungeert als een stille getuigenis aan voorbije menselijke activiteit. Maar dezer dagen verstoren alleen incidentele inslagen van asteroïden de decennialange periode van diepe stilte. En deze stilte verschaft wetenschappers een belangrijke mogelijkheid. Als zij de dampkring van onze naaste buur ooit in een relatief natuurlijke staat willen onderzoeken, is de tijd daar nu voor gekomen.

Reusachtige testraket Ares I-X klaar voor lancering

Op dinsdag 27 oktober aanstaande om 14:00 uur Nederlandse tijd moet de Ares I-X, de voorloper van NASA’s raket die astronauten in de toekomst naar de ruimte moet brengen, als het goed is diens eerste testvlucht maken. Enkele dagen geleden arriveerde het 99 meter hoge gevaarte na een reis van ruim zes uur op lanceerplatform 39B, dat in de afgelopen maanden al voorbereid was op de komst van de raket. Hoewel de toekomst van de Ares-raketten allerminst zeker is door een geldtekort, maakt het feit dat er sinds een kwart eeuw voor het eerst een nieuw vaartuig naar buiten is gereden de roll-out bijzonder genoeg voor een fotogallerij.

Lasermicroscoop kan helpende hand bieden in zoektocht naar buitenaards leven

Dankzij microscopen werd een revolutie in de studie naar de levensvormen op onze planeet in gang gezet. Een team van onderzoekers is er van overtuigd dat een soortgelijk robuust en eenvoudig te gebruiken instrument een belangrijke rol kan gaan spelen in de zoektocht naar buitenaardse leven in oceanen zoals die onder het ijzige oppervlak van de Joviaanse maan Europa. De jacht naar tekenen van de aanwezigheid van leven op andere werelden richt zich doorgaans op het opsporen van moleculen die geassocieerd worden met levende organismen. Hans Kreuzer en Manfred Jericho van de Dalhousie University in Canada en hun collega’s denken nu een manier gevonden te hebben om dergelijke levensvormen direct te detecteren.

Meteorietfragment gevonden na verschijning vuurbol boven Canada

Onderzoekers van de Universiteit van Western Ontario hebben een fragment van een meteoriet weten te bemachtigen dat enkele weken geleden insloeg op een auto in het zuidelijke deel van de Canadese provincie Ontario. Het fragment, dat een gewicht heeft van 46 gram en de grootte heeft van een golfbal, is afkomstig van een object dat op 25 september jongstleden boven Canada gedeeltelijk in de aardse dampkring verbrandde en is naar schatting zo’n 4,6 miljard jaar oud. Dat betekent dat het ons mogelijk meer kan vertellen over het materiaal dat ontstond in de beginperiode van het zonnestelsel.

Wat verstoorde de ringen van planeet Saturnus in 1984?

Het ringenstelsel van planeet Saturnus lijkt onveranderlijk. Het zou niet onlogisch zijn als de ringen er op dit moment hetzelfde uit zagen als enkele miljarden jaren geleden, maar niets is minder waar. Bij een gebeurtenis die zich 25 jaar geleden voltrok, blijkt het planetaire ‘juweel’ namelijk verstoord te zijn, terwijl al onze telescopen en ruimtevaartuigen het misten. De binnenste ringen van de gasplaneet werden hierbij in een gekarteld spiraalpatroon getrokken. Recente opnamen van de planeet laten zien dat de verstoring van een dusdanige omvang is dat alleen een grote verandering aan Saturnus de oorzaak kan zijn.

IBEX stuit op raadselachtige gordel aan de rand van het zonnestelsel

Het is algemeen bekend dat het zonnestelsel omgeven wordt door een grote bubbel van magnetisme, die ook wel de heliosfeer wordt genoemd. De bubbel strekt zich uit van de zon tot ver buiten de baan van dwergplaneet Pluto en vormt een bescherming tegen kosmische straling en interstellaire wolken die voortdurend ons planetenstelsel binnen proberen te dringen. Hoewel de heliosfeer enorm is en deze letterlijk de gehele hemel vult, straalt het geen licht uit en om die reden heeft niemand de bubbel tot op heden gezien. Dankzij de ruimtesonde IBEX behoort dat gegeven nu echter tot de verleden tijd.

Heldere vuurbol gezien vanuit Nederland

Vanavond rond de klok van zeven uur zou een zeer heldere meteoor te zien zijn geweest aan de hemel. De ‘bolide’ verscheen volgens de eerste meldingen op ongeveer dertig graden boven de horizon en had een magnitude van -8 tot -10. De verschijning werd gevolgd door een doffe dreun, waarna de meteoor zich vanuit het noordelijke deel van de hemel naar het noordoosten zou hebben bewogen. In tegenstelling tot wat op verschillende websites wordt gemeld, ging het niet om een komeet, maar slechts om een niet al te grote rots die deels verbrandde toen deze in aanraking kwam met de aardse dampkring.

NASA gaat de maan niet bombarderen

In verschillende media wordt gesuggereerd dat de ruimtevaartorganisatie NASA de maan vanmiddag zou gaan ‘bombarderen’, gaan ‘bestoken’ of ‘raketten af zou gaan vuren’, in de hoop om waterijs te vinden op de zuidpool van onze natuurlijke satelliet. Dat is echter niet het geval. Er zullen geen explosieven en dergelijke aan te pas komen. Het enige wat er om 13:30 uur Nederlandse tijd in zal slaan op het maanoppervlak, is de bovenste trap van een Centaur-raket en een kleiner ruimtevaartuig dat ook wel bekend is als LCROSS. De ‘impact’ is rechtstreeks te volgen via NASA TV.

Mogelijk genoeg zuurstof op maan Europa voor grote levensvormen

De oceaan van vloeibaar water van Europa, één van de vier grootste manen van gasplaneet Jupiter, bevat veel meer zuurstof dan eerder werd verondersteld – mogelijk genoeg voor het ontstaan van levensvormen, aldus onderzoekers. Er is vooralsnog geen bewijs dat er ergens buiten de aarde leven te vinden is, maar van de Joviaanse maan wordt al langer gedacht dat het een geschikte plek is om te zoeken naar biologische activiteit. Uit een nieuwe studie die is uitgevoerd door Richard Greenberg van de Universiteit van Arizona is nu gebleken dat er op Europa niet alleen genoeg zuurstof aanwezig is voor micro-organismen, maar ook voor grotere dieren die een grotere zuurstofbehoefte hebben.

Naar de ruimte met een gigantisch ‘luchtkanon’

Iets waar Jules Verne in de negentiende eeuw over schreef kan nog wel eens werkelijkheid worden in de nabije toekomst. Een team onder leiding van fysicus John Hunter heeft namelijk een ‘luchtkanon’ ontworpen dat vracht in een baan om de aarde zou kunnen brengen voor een relatief lage prijs. Het kanon is gebaseerd op een kleiner apparaat dat in de jaren negentig ontwikkeld werd door wetenschappers van een laboratorium in de Amerikaanse staat Californië en een lengte had van zo’n 47 meter. Met samengedrukt gas konden projectielen toentertijd met een snelheid van drie kilometer per seconde afgevuurd worden.

Herschel richt infrarode ogen op centrum Melkweg

Dankzij beelden van het nieuwe observatorium Herschel heeft men voorheen ongezien detail in een regio van de het melkwegstelsel in de buurt van de galactische evenaar weten te onthullen. Uit de resultaten blijkt dat een methode waarbij de opnamen van een tweetal fotometers, die het vaartuig aan boord heeft, gecombineerd worden naar behoren te werken. Dergelijke observaties kunnen ons meer vertellen over koud materiaal in dit deel van ons stelsel, zoals in welke hoeveelheid het voorkomt, wat diens massa, temperatuur en samenstelling is en of er wel of niet nieuwe sterren gevormd worden wanneer een deel van het materiaal ineenstort.

LRO neemt landingsplaats Apollo 11 opnieuw onder de loep

De camera van de Lunar Reconnaissance Orbiter heeft de plek waar de maanlander Apollo 11 enkele decennia geleden het oppervlak van onze natuurlijke satelliet toucheerde aan een nadere inspectie onderworpen. Omdat de zon dit keer 28 graden hoger aan de hemel stond op het moment dat de foto werd genomen, zijn er kleinere schaduwen en subtiele helderheidsverschillen op het oppervlak te zien. Aangezien het ruimtevaartuig nu in de beoogde baan van vijftig kilometer boven het maanoppervlak draait en het zich dus dichter bij onze buur bevindt, zullen de volgende opnamen nog een stuk gedetailleerder dan de beelden die eerder zijn vrijgegeven.

Inslagen op Mars leggen waterijs bloot

Uit observaties die uit zijn gevoerd door de Mars Reconnaissance Orbiter blijkt dat er onder het oppervlak van planeet Mars op de middelste breedtegraden bevroren water te vinden is. De ruimtesonde stuitte vorig jaar op ijs in verschillende verse kraters in de Martiaanse bodem dat enkele maanden later weer verdwenen was door verdamping. Het waterijs werd gevonden in vijf verschillende gebieden met kraters waarvan de diepte een halve tot 2,5 meter is. De bevindingen suggereren dat er niet alleen bij de polen, maar ook onder het oppervlak tussen de noordpool en de evenaar van onze buurplaneet ijs te vinden is, op een veel lagere breedtegraad dan men verwachtte als rekening gehouden werd met het klimaat op Mars.

Student stuit op mysterieus pulsar-achtig object

Lucas Bolyard van een Hogeschool in de Amerikaanse staat West-Virginia heeft tijdens het doorspitten van gegevens die verzameld zijn tijdens observaties van de Green Bank Telescope, de grootste telescoop in de Verenigde Staten, een bijzondere ontdekking gedaan. De student stuitte in maart van dit jaar op een vreemde soort neutronenster die ook wel een ‘rotating radio transient’ wordt genoemd. Verondersteld wordt dat dergelijke objecten veel overeenkomsten vertonen met pulsars, extreem dichte neutronensterren, welke het overblijfsel zijn van massieve sterren die explodeerden als supernovae.

Donker Mars werd niet rood dankzij vloeibaar water

De wijdverbreide gedachte dat Mars rood is door rotsen die verroest zijn geraakt door het water dat ooit op de rode planeet stroomde klopt niet. Uit recent laboratoriumonderzoek blijkt dat het rode stof gevormd kan worden wanneer stenen op diens oppervlak voortdurend geslepen worden en dus hoeft vloeibaar water niet een belangrijke rol gespeeld te hebben in dit proces. De bevindingen, die de discussie over de geschiedenis van water op onze buurplaneet en of Mars ooit bewoonbaar is geweest aanwakkeren, zijn deze week gepresenteerd door onderzoeker Jonathan Merrison op het Europese Planetary Science Congres.

Komeet spuwde minikometen uit tijdens hevige uitbarsting

Een komeet die onlangs verscheen na een uitbarsting die de grootste is die ooit waargenomen is door astronomen spuwde bij deze gebeurtenis een groot aantal minikometen uit. Dat blijkt uit een studie die uitgevoerd is door een team van onderzoekers dat komeet 17P/Holmes vanaf 2007 bestudeerde, nadat bekend was geworden dat de helderheid van het 3,6 kilometer brede object in een tijdsbestek van minder dan een dag toegenomen was met een miljoen keer. Onderzoeker Rachel Stevenson en haar collega’s van de Universiteit van Californië stuitten op dat moment op verschillende fragmenten die zich van de kern van de komeet verwijderden en namen de ijsklomp in de weken die volgden onder de loep met een telescoop op Hawaï.

Exoplaneet blijkt eerste ‘aardachtige’ wereld

Eén van de kleinste exoplaneten die tot op de dag van vandaag is ontdekt blijkt een rotsachtig oppervlak te hebben, zo heeft een team van onderzoekers na een nadere analyse vast kunnen stellen. De wereld, welke eerder omgedoopt werd tot CoRoT-7b, is de eerste planeet buiten ons zonnestelsel waarvan met volle zekerheid gezegd kan worden dat diens dichtheid overeenkomt met die van de aarde. De meeste objecten waar men in de afgelopen jaren op stuitte rond andere sterren zijn grote gasreuzen zoals Jupiter. Volgens Claire Moutou van het Laboratoire d’Astrophysique de Marseille in Frankrijk zijn er aanwijzingen dat andere exoplaneten ook voor een groot deel uit rotsachtig materiaal bestaan, maar in het geval van CoRoT-7b is dat ook daadwerkelijk gemeten.

Enorme onweersbui op planeet Saturnus breekt records

De ruimtesonde Cassini draait al enkele jaren in een baan om planeet Saturnus en heeft tijdens diens missie negen verschillende onweersbuien die in de stormachtige atmosfeer ontpopten in beeld kunnen brengen. De laatste storm die het vaartuig onder de loep heeft genomen is echter een bijzondere: het is de langst durende en krachtigste onweersbui die tot op de dag van vandaag is waargenomen. Het complex is medio januari 2009 verschenen en er is nog geen einde in zicht. Het duurrecord van 7,5 maand dat een storm die tussen november 2007 en juli 2008 zichtbaar was vestigde, werd dan ook onlangs verbroken.

Ruimtetelescoop Hubble doet weer van zich spreken

Hubble is back. De eerste resultaten van diens meest recente observaties, welke de ruimtetelescoop in de afgelopen tijd met vier van de zes instrumenten die het bezit heeft uitgevoerd, zijn woensdag vrijgegeven door de ruimtevaartorganisatie NASA. Het vaartuig kreeg enkele maanden geleden een uitgebreide onderhoudsbeurt waarbij tijdens een vijftal ruimtewandelingen twee nieuwe wetenschappelijke instrumenten werden geïnstalleerd, twee apparaten gerepareerd konden worden en er hardware in de telescoop geplaatst werd dat ervoor moet zorgen dat diens missie tot op zijn minst 2014 zal duren. De poging om de prestaties van de Hubble te verbeteren lijkt geslaagd te zijn.

Botsing tussen twee grootste buurstelsels ligt waarschijnlijk in het verschiet

Uit observaties die uitgevoerd zijn met een telescoop van Canadese en Franse makelij op Hawaï blijkt dat de twee meest nabij het melkwegstelsel gelegen stelsels, het bekende Andromedastelsel (M31) en het Driehoekstelsel (M33) elkaar ongeveer 2,5 miljard jaar geleden op een relatief kleine afstand gepasseerd zijn en het tweetal zich opnieuw op een ramkoers bevindt. Daarbij werden soortgelijke overblijfselen van galactisch kannibalisme ontdekt als die bij ons sterrenstelsel gevonden werden in de vorm van zogeheten stellaire stromen. Deze spaghetti-achtige slierten verrezen op het moment dat dwergstelsels te dicht bij de Melkweg kwamen en zijn nu ook in kaart gebracht bij de twee buurstelsels, hetgeen laat zien dat de twee verwikkeld zijn in een ‘touwtrekspel’.

De zon gedraagt zich vreemd: zijn haar vlekken aan het verdwijnen?

Onze ster bevindt zich in het diepste zonneminimum in bijna een eeuw tijd. Er gaan weken en soms hele maanden voorbij zonder dat er zelfs een kleine zonnevlek zichtbaar is op haar oppervlak. Deze stilte houdt al ruim twee jaar aan, hetgeen ervoor zorgt dat onderzoekers zich af beginnen te vragen of zonnevlekken langzaam aan het verdwijnen zijn. Hoewel sommigen van hen skeptisch staan tegenover die uitspraak bestaat er wel degelijk bewijs voor het feit dat de ‘koude’ gebieden op het zonneoppervlak voorlopig niet meer terug zullen keren. Het magnetisme van de vlekken blijkt namelijk sterk af te nemen en zou over enkele jaren te zwak zijn om zonnevlekken te doen ontstaan.

Meest verafgelegen supermassieve zwarte gat ontdekt in reuzenstelsel

Onderzoeker Tomotsugu Goto en zijn collega’s van de Universiteit van Hawaï hebben een reusachtig sterrenstelsel ontdekt dat het meest verafgelegen zwarte gat waar men tot op de dag van vandaag op is gestuit bevat. Het stelsel in kwestie, welke ruwweg 12,8 miljard lichtjaar van onze planeet verwijderd is, is qua omvang ongeveer even groot als ons melkwegstelsel en herbergt een supermassief zwart gat dat op zijn minst een miljard keer zoveel materie bevat als de zon. Het heeft het team verbaasd dat het stelsel zo groot is en het zwarte gat zo massief zijn, aangezien deze in een relatief korte periode na de oerknal gevormd moeten zijn.

Nauwkeurige radiowaarnemingen laten zien dat Einstein gelijk had

Wetenschappers hebben met behulp van radiotelescopen op verschillende continenten een extreem nauwkeurige meting gedaan aan de kromming van de ruimte door de zwaartekracht van de zon. Hun techniek blijkt een grote bijdrage te kunnen leveren aan het grensgebied van de basisfysica. Het is één van de beste manieren om erachter te komen wat het verband is tussen de bekende algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein en de kwantumfysica. Volgens de onderzoekers hebben zij met de observaties een grote stap voorwaarts weten te zetten in deze zoektocht.

Is de Melkweg ten dode opgeschreven door botsingen? Waarschijnlijk niet

Uit een nieuwe studie blijkt dat de kans vrij klein is dat de schijf van ons melkwegstelsel ooit uiteen wordt gereten dankzij botsingen die in de toekomst met nabije dwergsterrenstelsels plaats zullen vinden. Het is al langer bekend dat zulke botsingen zich in het verleden waarschijnlijk voltrokken hebben en nieuwe computersimulaties suggereren dat deze, in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, een stelsel niet zullen vernietigen, maar een galactische schijf juist doen ‘opzwellen’. Voornamelijk in de buitenste regionen blijkt er een grote hoeveelheid materie bij te komen en de botsingen zorgen er bovendien voor dat er zogeheten stellaire ringen worden gevormd. Het is dus onwaarschijnlijk dat ons stelsel daar ooit ten onder aan gaat.

Kleine schommelingen in zonneactiviteit hebben grote invloed op klimaat

Subtiele verbindingen tussen de elfjarige zonnecyclus, de stratosfeer en de tropische Pacifische Oceaan zorgen er samen voor dat er periodieke weerpatronen ontstaan die invloed uitoefenen op de gehele aardbol, zo blijkt uit een onderzoek dat deze week verschijnt in het wetenschappelijke vakblad Science. De studie kan mogelijk van pas komen bij het voorspellen van de intensiteit van bepaalde klimaatfenomenen, zoals de Indiaanse moesson en de tropische Pacifische regenval, zelfs enkele jaren van tevoren. Volgens de onderzoekers hebben zij een grote stap voorwaarts weten te zetten in het in kaart brengen van welke mechanismen de variabiliteit van de zonneactiviteit en ons weer en klimaat verbinden.

Mysteries rond methaan op Mars

Er zit misschien meer leven in de planeet Mars als onderzoekers ooit dachten. De ontdekking van methaan in 2004 betekent dat er ofwel leven is, ofwel dat vulkanische activiteit hitte blijft genereren onder het oppervlak van de planeet. ESA wil uitvissen wat de reden is. Wat de uitkomst ook is, het is ophefmakend nieuws voor een planeet waarvan men ooit dacht dat ze biologisch en geologisch op non-actief stond. Het mysterie rond het methaan stak kort na december 2003 de kop op, toen ESA’s ruimtesonde Mars Express in een baan rond de rode planeet kwam.

Deel 4: stel je kennis over de ruimte op de proef en raad het object

Het weekend is in zicht en dus is het weer tijd voor de rubriek waarin jouw visuele kennis over de objecten die in de ruimte te vinden zijn wordt getest. Geef in een reactie aan welk hemellichaam in ons zonnestelsel op de door ons geselecteerde afbeelding te zien is en scoor bonuspunten door de ruimtesonde die verantwoordelijk is voor de opname te noemen. Om het leuk te houden voor de rest verzoeken wij je om geen uitgebreide beschrijvingen en links te plaatsen. Over enkele dagen wordt het antwoord hier vermeld. Veel succes!

Pasgevonden planeet balanceert mogelijk op het randje van de dood

Een recentelijk ontdekte planeet die in minder dan een dag om diens moederster draait is waarschijnlijk niet ver verwijderd van een ondergang. WASP-18b, zoals het object genoemd wordt, is een zogeheten ‘hete Jupiter’ en is één van de twee enige tot nu toe gedetecteerde exoplaneten die hun moederster sneller omcirkelen dan een dag op aarde duurt. De wereld doet er 0,94 aardse dagen over om precies te zijn. In combinatie met diens hoge massa resulteert de korte afstand tussen de ster en de planeet in een gravitationele strijd die ‘gewonnen’ lijkt te gaan worden door de moederster. Vermoed wordt namelijk dat de planeet sneller roteert dan de ster en in dat geval wordt de afstand tussen het tweetal langzaam kleiner.

Marsrover Spirit heeft het zwaar

Terwijl het karretje nog steeds muurvast zit in de stugge Martiaanse grond, is de hoeveelheid elektriciteit die de zonnepanelen van Marsrover Spirit opwekken de afgelopen dagen sterk afgenomen. De boosdoener is een regionale stofstorm die richting het zuiden beweegt en een deel van het zonlicht dat het voertuig dagelijks bereikt heeft geblokkeerd. Het team dat zich bezighoudt met de robot heeft de activiteiten verschillende keren stilgelegd en houdt met behulp van de observaties die uitgevoerd worden door de Mars Reconnaissance Orbiter, welke enkele honderden kilometers hoger vredig in een baan om onze buurplaneet draait, de weersvooruitzichten nauwlettend in de gaten.

‘Houston, we have a problem’: maansonde verspilt onnodig brandstof

De ruimtesonde LCROSS van de ruimtevaartorganisatie NASA heeft de afgelopen week een grote hoeveelheid brandstof verloren door een foutmelding die ervoor zorgde dat het vaartuig herhaaldelijk diens stuwraketten inschakelde in een poging zich te kunnen oriënteren. De satelliet vertrok op 18 juni jongstleden richting onze naaste buur en moet op 9 oktober aanstaande inslaan op het maanoppervlak, een doel dat overigens niet in gevaar komt door de fout. Er wordt gehoopt dat bij de impact materiaal vrij zal komen van één van de altijd in schaduw gehulde kraters op de zuidpool van de maan, welke mogelijk water kan bevatten dat in de toekomst van pas kan komen wanneer mensen verblijven op onze natuurlijke satelliet.

ESO legt reusachtige sterrenfabriek vast op de gevoelige plaat

De Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) heeft een nieuwe opname van de Trifidnevel vrijgegeven die laat zien waarom het object beslist een favoriet is van zowel professionele als amateur-astronomen. Het actieve stervormingsgebied wordt zo genoemd vanwege de donkere lanen die het goed zichtbare hart van de nevel doorkruisen. Aangezien delen hiervan ineenstorten wordt er om de haverklap het leven geschonken aan een nieuwe ster. De warmte en stellaire winden van deze pasgeboren sterren maken van het door gas en stof gekenmerkte gebied, dat zich op enkele duizenden lichtjaren in het sterrenbeeld Sagittarius bevindt, een waar schouwspel, zowel voor het netvlies als de sensor.

Op zoek naar landingsplekken op ijsmaan Europa

Door middel van een uitgebreide analyse naar het puntige oppervlak van de Joviaanse maan Europa heeft een onderzoeker van het Lunar and Planetary Institute in de Amerikaanse staat Texas, te weten Paul Schenck, een duidelijk beeld proberen te schetsen van plaatsen op de wereld waar vaartuigen in de komende decennia mogelijk kunnen gaan landen. Beelden die zijn verzameld door de ruimtesonde Galileo, welke tussen 1995 en 2003 onderzoek verrichtte naar planeet Jupiter en diens manen, werden bij deze zoektocht gebruikt. Verondersteld wordt dat er onder de ijslaag die Europa omhult een oceaan van vloeibaar water te vinden is die in de toekomst uitgebreid onderzocht moet gaan worden.

Rusland richt vizier op geheimzinnige Marsmaan Phobos

Tot op de dag van vandaag heeft grootmacht Rusland nog geen vuist weten te maken in de onbemande ruimtevaart richting onze buurplaneet Mars. Het land heeft vanaf de zestiger jaren talloze sondes, om precies te zijn twintig, ontwikkeld voor een reis naar de rode planeet, maar geen van hen wist de vierde planeet van het zonnestelsel met succes te bereiken of na aankomst radiocontact te maken met het aardoppervlak. Maar daar willen de Russen gauw verandering in gaan brengen en wel met één van de meest ambitieuze onbemande missies ooit. Niet alleen moeten er bodemmonsters van Phobos naar de aarde worden verscheept, ook zullen er talloze kleine organismen aan boord zijn van het vaartuig dat in oktober zal vertrekken.

Grootste tot nu toe ontdekte planeet draait verkeerd om

Een team van onderzoekers dat deelneemt aan het WASP-project van het Verenigd Koninkrijk heeft een nieuwe planeet buiten het zonnestelsel gevonden die verkeerd om rond diens moederster draait. Het object, dat omgedoopt is tot WASP-17, bevindt zich op ongeveer duizend lichtjaar van onze planeet en kan ons iets vertellen over hoe planetaire systemen gevormd worden en zich ontwikkelen. Waarschijnlijk is het in het verre verleden betrokken geweest bij een botsing met een nabije planeet, aangezien het object uit dezelfde wervelende gaswolk als waar de moederster in is geboren moet zijn ontstaan, maar desondanks niet zo beweegt als eigenlijk het geval had moeten zijn.

Meteorenregen Perseïden bereikt vannacht hoogtepunt

In de nacht van woensdag 12 op donderdag 13 augustus aanstaande vindt het jaarlijkse maximum van de bekende meteorenzwerm Perseïden plaats. Hoewel de omstandigheden vanwege storend maanlicht minder gunstig zullen zijn dan vorig jaar het geval was, zijn er tussen zonsondergang en zonsopkomst ongeveer dertig vallende sterren per uur te aanschouwen. Tussen elf uur ’s avonds en vijf uur in de ochtend zal de hemel donker genoeg zijn en ook dit keer geldt: hoe minder de lichtvervuiling, hoe meer meteoren je voorbij zult zien trekken.

Maan Titan begint steeds meer op de aarde te lijken

Het bevindt zich op meer dan een miljard kilometer van ons vandaan, maar hoe meer men leert over de grootste maan van ringenplaneet Saturnus, hoe meer het begint te lijken op onze eigen planeet. Een tweetal onderzoekers van NASA’s Jet Propulsion Laboratory heeft op een bijeenkomst namelijk de resultaten gepresenteerd van een studie waaruit blijkt dat het weer en de geologie op aarde en Titan ongeveer hetzelfde werkt, ondanks het feit dat het op de maan gemiddeld honderd graden Celsius kouder is dan op Antarctica. En wat misschien nog wel van groter belang is, is dat de chemie op de wereld veel overeenkomsten blijkt te vertonen met de prebiotische omstandigheden op onze planeet.

‘NASA niet naar de maan in 2020’

De ruimtevaartorganisatie NASA moet afzien van het plan om rond het einde van het volgende decennium de mens terug te laten keren op het maanoppervlak. Althans, dat is de voornaamste conclusie van een commissie die van president Barack Obama de opdracht heeft gekregen om de verschillende opties voor het verloop van de bemande ruimtevaart in de komende jaren op een rijtje te zetten. De zogeheten Augustine-commissie is ruim 900 verschillende mogelijkheden afgegaan en zal later deze maand een zevental scenario’s voorleggen aan de regering.

Hyperactief sterrenstelsel gevonden aan de rand van het universum

Door elf miljard jaar terug in de tijd te kijken heeft men voor de eerste keer de beweging van sterren in een zeer verafgelegen sterrenstelsel in kaart weten te brengen en is bepaald dat dit met een snelheid van ruim anderhalf miljoen kilometer per uur gebeurt. Dat aantal is twee keer zo groot als de snelheid waarmee de zon door het melkwegstelsel raast. De snelbewegende sterren, welke onder de loep zijn genomen door de ruimtetelescoop Hubble en de 8-meter Gemini South telescoop in Chili, kunnen ons meer vertellen over hoe deze verafgelegen stelsels, die een fractie zijn van de grootte van onze Melkweg, zich ontwikkeld hebben tot de volgroeide sterrenstelsels die we dezer dagen om ons heen zien.

Dit is NASA’s nieuwe raket

Op 31 oktober van dit jaar vindt de eerste testvlucht in het teken van het Amerikaanse Constellation-programma plaats met een Ares I-X raket. Het gevaarte wordt op dit moment geassembleerd in het Vehicle Assembly Building in het in de staat Florida gelegen Cape Canaveral en zal uiteindelijk 99 meter hoog worden. Op pas verschenen foto’s van de raket is te zien dat het nu voor iets meer dan de helft is opgebouwd. De raket die over enkele jaren als ruimtecargo gaat dienen, de Ares V, zal uiteindelijk 116 meter hoog worden, terwijl een Space Shuttle ruim 56 meter hoog is.

André Kuipers voor half jaar naar ruimtestation ISS

De Nederlandse astronaut André Kuipers keert in 2011 terug naar het internationale ruimtestation ISS, zo heeft een woordvoerder van minister Maria van der Hoeven van Economische Zaken woensdagmorgen laten weten. Kuipers verbleef in 2004 al een voor een week in het complex en landde toentertijd succesvol op het aardoppervlak met een Soyuz-capsule. Volgens Van der Hoeven, die ook voorzitter van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA is geweest, bevestigt de verkiezing nog eens “dat Nederland een vooraanstaande positie inneemt op het gebied van ruimtevaart.” Ze zou zich er persoonlijk voor ingespannen hebben om de keuze op Kuipers te laten vallen.

AstroVersum bestaat vandaag drie jaar!

Vandaag is het precies drie jaar geleden dat AstroVersum onder deze domeinnaam op het internet verscheen. Sinds zaterdag 5 augustus 2006 zijn er ruim tweeduizend artikelen verschenen en werd de website door vele honderdduizenden mensen bezocht. Hoewel er sindsdien natuurlijk ups en downs zijn geweest en er in de tussentijd verschillende grote veranderingen zijn doorgevoerd, hopen we jullie nog lang op de hoogte te kunnen houden van de laatste actualiteiten met betrekking tot alles wat zich afspeelt in het universum en willen we alle bezoekers en reageerders hartelijk bedanken.

Ontstonden de eerste levensvormen op kometen?

Uit een nieuwe studie blijkt dat kometen tijdens de eerste miljoen jaar van hun vorming grote oceanen van vloeibaar water in hun binnenste bevatten. De waterige omgeving van vroege kometen zou samen met de grote hoeveelheid organische verbindingen die eerder werd ontdekt in de objecten de ideale omstandigheden hebben geboden om primitieve bacteriën te laten groeien en vermeerderen, zo luidt de conclusie van professor Chandra Wickramasinghe en zijn collega’s van het Cardiff Cente for Astrobiology.

Mysterieuze vlek verschenen op planeet Venus

Het houdt maar niet op met de vlekken in ons zonnestelsel. Stuitte amateur-astronoom Anthony Wesley in Australië vorige week nog op een donkere vlek op het zuidelijk halfrond van gasplaneet Jupiter, nu heeft zijn ‘collega’ Frank Melillo vanuit New York een eigenaardige vlek ontdekt op onze buurplaneet Venus. De oorzaak van de verschijning is tot nog toe een raadsel. Men hoopt dat met behulp van toekomstige observaties aangetoond kan worden of de oorzaak gezocht moet worden bij vulkanische activiteit, turbulentie in diens atmosfeer of geladen deeltjes die afkomstig zijn van de zon.

Jarig röntgenobservatorium fotografeert restant van dode ster

Ter gelegenheid van het feit dat het observatorium Chandra tien jaar in een baan rond de aarde verblijft heeft men de telescoop het op 190.000 lichtjaar van onze planeet gelegen overblijfsel van een geëxplodeerde ster opnieuw onder de loep laten nemen. E0102, zoals het supernovarestant ook wel wordt genoemd, bevindt zich in de Kleine Magelhaense Wolk, één van de meest nabijgelegen sterrenstelsels. Het ontstond toen een ster die veel massiever was dan onze ruim duizend jaar geleden tot ontploffing kwam, een gebeurtenis die destijds vanaf het zuidelijk halfrond te zien moet zijn geweest.

Gigantische ‘zeepbel’ gespot in de ruimte

Het lijkt op een zeepbel of wellicht op een camerafout, maar op een nieuwe opname is een pas ontdekte planetaire nevel zichtbaar. Dave Jurasevich van het observatorium Mount Wilson in Californië stuitte op 6 juli 2008 op de ‘Cygnus Bubble’, die vernoemd is naar het sterrenbeeld waar het object zich in bevindt, terwijl hij beeldmateriaal verzamelde van een bepaald gebied aan de hemel. Enkele dagen later verscheen de nevel ook op foto’s die werden gemaakt door de amateur-astronomen Mel Helm en Keith Quattrocchi en toen wist Jurasevich het zeker: hij had een nieuwe planetaire nevel ontdekt.

Opnieuw problemen geconstateerd bij deeltjesversneller LHC

Net nu de Europese organisatie CERN klaar is met het repareren van schade die in september van het afgelopen jaar ontstond bij een heliumlek in de Large Hadron Collider heeft zich een nieuw probleem voorgedaan. Ingenieurs zijn gestuit op twee vacuümlekken in delen van de deeltjesversneller waar ultralage temperaturen moeten heersen. Men is genoodzaakt om deze ruimtes op te warmen om een reparatie uit te voeren, wat betekent dat het project pas over een aantal maanden van start kan gaan.

Stervende reuzenster speelde mogelijk een rol in het ontstaan van water op aarde

Een team van internationale astrofysici heeft een nieuwe verklaring gevonden voor de vroege samenstelling van ons zonnestelsel. De onderzoekers, die onder leiding stonden van Dr. Maria Lugaro van de Monash University in Australïe, zijn tot de conclusie gekomen dat de radioactieve atoomkernen die gevonden zijn in miljarden jaren oude meteorieten hier terecht kunnen zijn gekomen door nabije aanwezigheid van een stervende reuzenster, welke naar schatting zes keer zo massief was als de zon. Volgens hen kunnen de bevindingen onze huidige ideeën over de oorsprong van het zonnestelsel hierdoor veranderen.

Hulp gezocht!

AstroVersum is een website die geheel vrijwillig onderhouden wordt door een groep mensen. Aangezien het informeren van de bezoekers over de laatste actualiteiten met betrekking tot astronomie en ruimtevaart voor ons dus niets meer dan een hobby (of een passie) is, kan het zijn dat er perioden zijn waarin er minder nieuws dan normaal verschijnt. We zijn daarom voortdurend op zoek naar mensen die een bijdrage willen leveren in de vorm van een artikel of een column. Interesse?

Object ingeslagen op planeet Jupiter?

Volgens astrofotograaf Anthony Wesley uit het plaatsje Murrumbateman in Australië is er iets ingeslagen op planeet Jupiter dat lijkt op de fragmenten van de komeet Shoemaker-Levy 9, welke in 1994 in botsing kwamen met de ‘koning der planeten’. Vanuit zijn observatorium wist hij een zwarte vlek op de zuidpool van de gasreus vast te leggen, die waarschijnlijk is ontstaan bij de inslag van een object. Wesley is ervan overtuigd dat het hier om een recentelijk plaatsgevonden gebeurtenis gaat, aangezien de vlek twee nachten eerder nog niet zichtbaar was op opnamen die hij maakte.

Marsrover Spirit zit nog steeds muurvast in plakkerige grond

De rover Spirit, welke nog steeds vast zit in de Martiaanse bodem, zal alle kracht die het kan verzamelen nodig hebben als wetenschappers van de ruimtevaartorganisatie NASA uitgezocht hebben hoe het voertuig weer in beweging gebracht kan worden. Onderzoekers die zich bezighouden met het probleem zullen dus op tijd een antwoord moeten krijgen op de vraag waarom het stof op de planeet zo hardnekkig vast blijft kleven, onder meer op de zonnepanelen van het karretje. En dat blijkt een moeilijke opgave te zijn.

De ‘geluiden’ van de zon, planeten en manen

In de ruimte heerst er min of meer vacuüm, waardoor er geen geluid in te horen is. Maar met de juiste instrumenten kan men toch radiogolven opvangen die afkomstig zijn van verschillende hemellichamen in het zonnestelsel.

In de meeste gevallen ontstaan deze golven, welke zonder digitale bewerking niet hoorbaar zijn voor het menselijk oor, dicht bij de polen van een planeet of maan, waar – net als op aarde – poollicht kan verschijnen als de zonnewind in aanraking komt met het magnetisch veld. In het geval van de zon kan een ‘geluid’ geproduceerd worden aan de hand van metingen aan bewegingen op diens oppervlak.

Hieronder een selectie van de meest bijzondere ‘geluiden’ van objecten in ons zonnestelsel.

ESO brengt door pilaren en silhouetten gekenmerkte nevel in beeld

De Europese Zuidelijke Sterrenwacht heeft een nieuwe en adembenemende opname van de hemel rondom de zogeheten Arendnevel vrijgegeven, die een stellaire broedplaats toont waar jonge clusters van sterren verrijzen uit monsterlijke pilaren van stof en gas. Het stervormingsgebied bevindt zich op ruim 7000 lichtjaar van onze planeet in de richting van het sterrenbeeld Slang (Serpens). Het felle licht en de krachtige winden die teweeg worden gebracht bij vorming van massieve sterren zorgen voor een kleurrijk schouwspel dat in stand wordt gehouden door het ontstaan van nieuwe sterren.

Ruimtesonde LRO fotografeert voetstappen op het maanoppervlak

De Lunar Reconnaissance Orbiter van de ruimtevaartorganisatie NASA is er in geslaagd om de landingsplekken van de welbekende Apollo-landers op het oppervlak van de maan vast te leggen op de gevoelige plaat. De camera van het vaartuig heeft vijf van de zes landers die gefotografeerd zullen worden in beeld gebracht; de landingsplek van de twaalfde Apollo-missie wordt in de komende weken onder de loep genomen. De maansonde kwam op 23 juni jongstleden in een baan rond onze natuurlijke satelliet terecht en wist het vijftal tussen 11 en 15 juli te fotograferen.

NASA geeft verbeterde versie van video eerste maanwandeling vrij

Ter gelegenheid van het feit dat het aankomende maandag precies veertig jaar geleden is dat astronaut Neil Armstrong als eerste mens een voetstap op het oppervlak van onze natuurlijke satelliet zette, heeft de ruimtevaartorganisatie NASA een deel van de beelden van dit moment opnieuw bewerkt. De restauratie kon gedaan worden dankzij ingenieurs die op 21 juli 1969 hielpen met het rechtstreeks vertonen van de beelden die men in het vluchtleidingscentrum in Houston ontving. Een klein deel van de verbeterde video is nu op internet gepubliceerd.

Hitteschild mogelijk beschadigd na succesvolle lancering shuttle (video)

Nadat de lift-off van het ruimteveer Endeavour eerder zes keer werd uitgesteld, vertrok het ruimteveer met diens zevenkoppige bemanning even na middernacht dan eindelijk richting het internationale ruimtestation ISS. De lancering verloopt echter niet geheel vlekkeloos; op verschillende momenten viel er puin van de externe brandstoftank, dat ijs of isolatiemateriaal kan zijn geweest. Nadere inspectie moet uitwijzen of het hitteschild van de orbiter hierbij beschadigd is. De crew van missie STS-127 heeft onder meer de taak om de laatste twee onderdelen van een Japanse module, die eerder aan het complex werd gekoppeld, te installeren. De eerste twee delen van het laboratorium werden in maart en juni 2008 naar het ruimtestation verscheept.

Observatorium Chandra bekijkt slagveld in de ruimte

Ruim drie miljoen kilometer per uur. Dat is de snelheid waarmee het sterrenstelsel NGC 7318b, dat op een afstand van ongeveer 280 miljoen lichtjaar van onze planeet verwikkeld is in een gravitationele strijd met drie andere stelsels, door een 130 jaar geleden ontdekte groep raast die ook wel Stephan’s Quintet wordt genoemd. Gas dat bij dit proces verwarmd door een schokgolf die het object teweeg heeft gebracht is nu in beeld gebracht door het observatorium Chandra, dat de sterrenstelsels in röntgenlicht heeft bekeken. Het lichtblauwe gas dat men heeft kunnen bestuderen is te zien in een compositieopname die mede tot stand is gekomen met behulp van een telescoop op het eiland Hawaï.

Ruimte-instrument HIFI levert glasheldere waarnemingen

De eerste meetgegevens van het Nederlandse ruimte-instrument HIFI zijn zo goed van kwaliteit, dat ze voor meer kunnen dienen dan alleen het afregelen van het instrumentarium. Volgens wetenschappelijk leider Frank Helmich en projectleider Peter Roelfsema zijn ze direct al bruikbaar voor wetenschappelijk onderzoek: “We gaan tientallen Europese sterrenkundigen bakken vol werk bezorgen.” HIFI verkeert nog in het begin van de testfase, vertelt Helmich: “Dat is de fase waarin we de waarnemingsinstrumenten tot in de puntjes afregelen en vaststellen of ze de gegevens leveren die we hebben willen. Nou, dat laatste is duidelijk het geval. HIFI werkt zelfs zo goed, dat de gegevens die we tijdens het afregelen binnenkrijgen meteen al resultaten opleveren, die interessant zijn voor de wetenschap.”

Deel 4: raad het object op de foto en win een eclipsbril

Het weekend is in zicht en dus is het weer tijd voor deze wekelijkse rubriek, waarin jouw visuele kennis over de objecten die in de ruimte te vinden zijn getest. Geef in een reactie aan welk hemellichaam in ons zonnestelsel op de afbeelding te zien is en scoor bonuspunten door de ruimtesonde die verantwoordelijk is voor de opname te noemen. Onder de goede inzendingen wordt een eclipsbril verloot waarmee veilig naar de zon gekeken kan worden. Om het leuk te houden voor de rest verzoeken wij je om geen uitgebreide beschrijvingen en links te plaatsen – indien dit wel gebeurt wordt je uitgesloten van deelname.

Prachtige Omeganevel in al haar glorie vastgelegd

De Omeganevel, een broedplaats van sterren waarvan het stof en gas verlicht wordt, is op een nieuwe opname die gemaakt is met een telescoop van het observatorium La Silla in al haar glorie te zien. Het stervormingsgebied bevindt zich op een afstand van 5500 lichtjaar van onze planeet in de richting van het sterrenbeeld Sagittarius, dat vanuit ons land dezer dagen laag aan de hemel te zien is. Het gebied, dat een doorsnede heeft van ongeveer vijftien lichtjaar, bestaat uit een cluster van massieve, warme sterren die met hun licht en krachtige winden van de nevel een waar kunstwerk maken. Het object werd in 1745 ontdekt door de Zwitserse astronoom Jean-Philippe Loys de Chéseaux.

Was de aarde vroeger een groene planeet?

De landmassa’s van de aarde waren in het Precambrian, één van de vele geologische tijdvakken, niet aangenaam, maar ten minste wel groen. Een nieuwe analyse naar kalksteen dat zich tussen één miljard en vijfhonderd miljoen jaar geleden op het oppervlak bevond suggereert namelijk dat er eerder dan verondersteld uitgebreid plantenleven op het land te vinden was. Ondanks het feit dit alleen uit kleine mossen bestond hadden de planten een grote invloed op de aarde; ze zorgden ervoor dat onze planeet groen kleurde en pompten zuurstof in de atmosfeer. De basis voor de evolutie van dieren in het tijdvak dat 542 miljoen jaar geleden volgde, het Cambrian, werd met dit proces gelegd.

Dode ster eet planeet op

In de afgelopen jaren hebben sterrenkundigen van de Universiteit van Californië GD 362 bestudeerd, een merkwaardigerwijs vuile witte dwergster die zich op een afstand van 165 lichtjaar van ons af in het sterrenbeeld Hercules bevindt. Men weet sinds kort bijna zeker waarom de bijna tienduizend graden Celsius warme atmosfeer van dit dicht en afkoelend overblijfsel van een ster die ooit vele malen groter is geweest zo vervuild is. Het object blijkt een planeet die de ster eerder omcirkelde te hebben verorberd en het puin dat hierbij ontstond is beland op GD 362.

Ruimtesonde LRO ‘filmt’ donkere maankraters in high definition

Afgelopen week bleek uit enkele reacties dat mensen teleurgesteld waren over de eerste beelden van de nieuwe maansonde die sinds bijna twee weken in een baan om onze natuurlijke satelliet draait. Zij zullen na het zien van de spectaculaire video die de Lunar Reconnaissance Orbiter heeft gemaakt van een deel van het maanoppervlak echter naar alle waarschijnlijkheid een andere mening toebedeeld zijn. Medewerkers van het Goddard Space Flight Center die zich bezighouden met de missie hebben namelijk de eerste beelden, welke vlak na de aankomst van de orbiter werden gemaakt, gemonteerd in een filmpje van enkele minuten. Een voorproefje van alles wat de LRO voor ons in petto heeft. Veel kijkplezier.

NASA komt met plan B

De ruimtevaartorganisatie NASA heeft een reserveplan opgesteld om terug te keren op het maanoppervlak. Het zou het gat dat ontstaat na de pensionering van de shuttle in 2010 kunnen verkleinen en ervoor kunnen zorgen dat belastingbetalers in totaal enkele miljarden dollars kunnen besparen. Het opgestelde plan houdt onder meer in dat men de externe brandstoftank en de stuwraketten die bemande ruimteveren in de afgelopen tientallen jaren lanceerden blijft gebruiken. Met de huidige aanpak zouden de kosten van het programma waarin de mens terug moet keren naar onze natuurlijke satelliet te hoog uit vallen en de ontwikkeling van nieuwe vaartuigen zou bovendien te lang duren.

Eerste beelden van Amerikaanse maansonde stromen binnen

De eerste twee opnamen van de Lunar Reconnaissance Orbiter, de eerste ruimtesonde van Amerikaanse makelij die sinds 1998 in een baan rond onze natuurlijke satelliet draait, zijn vandaag vrijgegeven. Het vaartuig werd vorige week in een baan rond de maan gebracht nadat enkele raketten ontstoken werden. De LRO zal voornamelijk ingezet worden om het maanoppervlak topografisch in kaart te brengen, onderzoek te verrichten aan de straling uit die ruimte die onze naaste buur bereikt en wat de omstandigheden zijn op de maanpoolgebieden, waar mogelijk materiaal te vinden is dat waterijs bevat. De orbiter moet bovendien de achtergebleven Apollo-landers op de gevoelige plaat vastleggen.

Mysterieuze oorsprong van enorme kosmische explosies achterhaald

Door gebruik te maken van een combinatie van talloze telescopen op het aardoppervlak heeft een team van sterrenkundigen aan kunnen tonen dat de uitbarstingen van extreem energetische gammastraling in relatief nabijgelegen sterrenstelsel M87 afkomstig zijn uit een gebied dat zich zeer dicht bij het supermassieve zwarte gat dat het object bevat bevindt. De ontdekking, die gedaan is bij de analyse van gegevens die in 2007 en 2008 werden verzameld tijdens verschillende observaties, verschaft belangrijke nieuwe informatie over de mysterieuze werking van de krachtige ‘machines’ die in de kern van een ontelbaar aantal stelsels in het gehele universum te vinden zijn.

Geboorte melkwegstelsel bijna perfect gesimuleerd

Net als een trotse vader die een foto laat zien van zijn pasgeboren kind heeft kosmoloog Ben Moore van de Universiteit van Zurich in Zwitserland een opname getoond van een sterrenstelsel dat volgens hem veel lijkt op het melkwegstelsel na diens geboorte. Het model dat hij en enkele collega’s op hebben gesteld van hoe ons stelsel er in het verre verleden ongeveer uit zag werd gecreëerd met behulp van een supercomputer en is de meest gedetailleerde simulatie ooit van een sterrenstelsel ‘in aanbouw’. Het team van onderzoekers maakte gebruik van alle ruwe ingrediënten en gedetailleerde interacties die normaal gesproken essentieel zijn voor de vorming van stelsels.

Deel 3: stel je kennis over de ruimte op de proef en raad het object

Het weekend is aangebroken en dus is het weer tijd voor deze wekelijkse rubriek, waarin jouw visuele kennis over de objecten die in de ruimte te vinden zijn getest. Geef in een reactie aan welk hemellichaam in ons zonnestelsel op de bovenstaande afbeelding te zien is en scoor bonuspunten door de ruimtesonde die verantwoordelijk is voor de opname te noemen. Om het leuk te houden voor de rest verzoeken wij je om geen uitgebreide beschrijvingen en links te plaatsen. Over enkele dagen wordt het antwoord hier vermeld. Veel succes!

Exotisch leven op maan Titan mogelijk volgens onderzoekers

Vanwege het feit dat er geen vloeibaar water te vinden is op het oppervlak van Titan is de grootste maan van ringenplaneet Saturnus geen geschikte kandidaat voor de huisvesting van aardachtig leven. Maar één van de meest veelbelovende kenmerken van het object is de aanwezigheid van meren die gevuld zijn met vloeibare koolwaterstoffen, oftewel moleculen die bestaan uit koolstof en waterstof, zoals methaan en ethaan. Titan is daarmee de enige wereld in ons zonnestelsel die naast onze planeet vloeistoffen op diens oppervlak heeft. Uit een nieuwe studie is nu naar voren gekomen dat in de meren op de maan, afhangend van hun algemene samenstelling en volume, een chemisch proces plaats kan vinden dat kan leiden tot het ontstaan van levensvormen.

Houdt water zich dan toch schuil onder het oppervlak van planeet Mars?

Recent ontdekte geologische kenmerken op onze buurplaneet Mars wekken de suggestie dat er ooit vloeibaar water heeft gestroomd op diens oppervlak. Verondersteld wordt dat het kleine restant hiervan vandaag de dag te vinden is in diens poolkappen, maar volgens een team van onderzoekers moet niet uitgesloten worden dat de Martiaanse bodem een aanzienlijke hoeveelheid grondwater bevat, ondanks het feit dat gegevens die zijn verzameld door de ruimtesonde Mars Express anders doen vermoeden. De satelliet nam eerder een kijkje onder het oppervlak van de rode planeet met behulp van diens radar, maar vond in verschillende gebieden tot op negen meter diepte geen tekens van water.

Exploderende sterren bestoken ons inderdaad met kosmische straling

Utrechtse astronomen hebben voor het eerst metingen verricht die direct laten zien dat supernovaresten uitstekende deeltjesversnellers zijn. Elke dag bombarderen talloze deeltjes uit de ruimte onze aardatmosfeer. Deze deeltjes zijn klein, bestaan voornamelijk uit protonen, bewegen met bijna de lichtsnelheid en hebben zeer hoge energieën: hoger nog dan de deeltjesversneller in Genève kan bereiken. Al eerder was aangetoond dat de overblijfselen van supernova’s kosmische deeltjes in de Melkweg tot enorm hoge energieën kunnen versnellen. De Utrechtse promovenda Eveline Helder en haar co-promotor Jacco Vink hebben nu voor het eerst een meting gedaan die direct aantoont hoeveel energie van het gas van de supernova wordt omgezet in kosmische straling. Dat blijkt meer te zijn dan 50 procent.

Enorme broedplaats van sterren ontdekt in ons melkwegstelsel

Een team van onderzoekers heeft op een afstand van veertienduizend lichtjaar van onze planeet een uitgestrekt stervormingsgebied gevonden dat voorheen verscholen lag achter een dikke stofwolk. Het is één van de grootste in zijn soort in ons melkwegstelsel en kan men mogelijk meer vertellen over hoe dergelijke objecten zo’n omvang kunnen krijgen. CTB 102, zoals de broedplaats wordt genoemd, bestaat wellicht uit duizenden pasgeboren sterren die verspreid zijn over een gebied van ongeveer 380 lichtjaar en is een zogeheten H-II-gebied, waar de warmste en meest massieve sterren ervoor zorgen dat waterstofgas diens elektronen verliest en dus geïoniseerd wordt. De bekendste van deze gebieden is de Orionnevel, die ongeveer tien keer zo klein is als de pas ontdekte broedplaats.

Schaduwspel levert spectaculaire beelden van ringenstelsel Saturnus op

In afwachting van de naderende equinox van midden augustus op planeet Saturnus heeft de ruimtesonde Cassini enkele bijzondere opnamen gemaakt van het schaduwspel op het ringenstelsel van de gasreus dat teweeg wordt gebracht door enkele van diens manen. De foto’s die vandaag vrij zijn gegeven tonen een verschijnsel dat mogelijk slechts eens per vijftien jaar gezien kan worden, aangezien de planeet in een tijdsbestek van iets minder dan dertig aardjaren één keer rond de zon draait. Op 11 augustus van dit jaar krijgt men de kans om Saturnus voor de eerste keer te aanschouwen tijdens de equinox.

‘Doodvonnis’ uitgesproken over vulkanische maan Io

Uit de analyse naar talloze observaties die in een tijdbestek van zo’n honderd jaar zijn uitgevoerd blijkt dat de maan Io op een dag niet meer zo ‘levendig’ zal zijn als het op dit moment is. De pizzamaan, zoals het object vanwege diens opvallende uiterlijk ook wel wordt genoemd, is ongeveer even groot als onze natuurlijke satelliet en is één van de vier Joviaanse manen die de planeet Jupiter omcirkelen. Vanwege het feit dat er door de aantrekkingskracht van de gasreus voortdurend warmte op wordt gewekt in het inwendige van Io is de maan het meest vulkanisch actieve object in ons zonnestelsel. Maar uit een studie blijkt dat het hemellichaam dat niet voor eeuwig zal zijn.

De warmte die benodigd is voor de activiteit op de maan wordt veroorzaakt door de langgerekte baan waarin Io rond de ‘koning der planeten’ draait. De invloed die Jupiter uitoefent op het object met diens aantrekkingskracht is hierdoor niet altijd even groot, waardoor de maan vervormd raakt en het met vulkanen bedekte oppervlak omhoog en omlaag wordt bewogen. Het hoogteverschil bedraagt in sommige gevallen ongeveer tien meter. Door de gravitationele interactie tussen de maan en diens ‘broertjes’ Europa en Ganymedes blijft Io in een elliptische baan draaien, wat er volgens onderzoeker Valéry Lainey en zijn collega’s van een observatorium in de Franse hoofdstad Parijs voor zorgt dat het object naar de gasreus toe beweegt. Zo luidt hun conclusie na het analyseren van observaties die uitgevoerd zijn tussen 1891 en 2007.

Wanneer de afstand tussen Io en gasplaneet het kleinst is laat de zwaartekracht de maan sneller draaien als het invloed uitoefent op de dichtstbijzijnde zijde van het object. “Io verliest orbitale energie, diens orbitale periode wordt kleiner en het beweegt hierdoor richting Jupiter,” legt Gerald Schubert van de Universiteit van Californië uit in een reactie op het onderzoek. Dit zou ook verklaren waarom de vulkanische activiteit op de maan geleidelijk afneemt. In tegenstelling tot Io bewegen Europa en Ganymedes zich juist van hun grote metgezel af. Een soortgelijk proces zou ook optreden bij andere manen in het zonnestelsel, zoals Neptunus’ maan Triton. Het oppervlak van het object is bedekt met talloze kleine geisers die actief blijven door de gravitationele invloed van de blauwgekleurde planeet.

Laatste beelden van op de maan gecrashte ruimtesonde vrijgegeven

De door Japan ontwikkelde maanverkenner Kayuga is vorige week woensdag gecontroleerd neergestort op het oppervlak van onze natuurlijke satelliet. De ruimtesonde werd iets minder dan twee jaar geleden gelanceerd en werd tijdens diens onderzoek naar de naaste buur van de aarde vergezeld door twee mini-satellieten. Sinds oktober 2007 nam het vaartuig van de ruimtevaartorganisatie JAXA onder meer het maanoppervlak onder de loep met verschillende camera’s die in high-definition konden filmen. De laatste beelden die de sonde heeft verzonden naar onze planeet voordat het te pletter sloeg zijn nu vrijgegeven.

Nieuwe Marsrover Curiosity krijgt grootste hitteschild ooit gebouwd

Het grootste hitteschild dat ontwikkeld is voor een voertuig dat op weg gaat naar onze buurplaneet Mars is klaar voor de nieuwe rover Curiosity, een enorme Martiaanse robot die qua grootte te vergelijken is met een auto. Het laboratorium zal door het schild tijdens diens reis door de ruimte en als het in aanraking komt met de ijle atmosfeer van de rode planeet beschermd worden tegen de immense hitte die het moet zien te weerstaan.

“De capsule waarin de rover gelanceerd gaat worden is de meest complexe die ooit naar Mars is gevlogen,” aldus Rich Hund, programmamanager van het bedrijf dat ervoor moet zorgen dat Curiosity in 2012 veilig op het Martiaanse oppervlak landt. De ambitieuze missie moet eind 2011 van start gaan met de lancering van de Marsrover. Die heeft de taak om onderzoek te doen naar het waterige verleden op onze buurplaneet. De gegevens die het zal verzamelen kunnen helpen met het beantwoorden van vragen over Martiaans leven en de bewoonbaarheid van de planeet in het verleden en op dit moment.

Het laboratorium gaat ter voorbereiding op de eerste bemande missie naar de rode planeet ook het klimaat en de geologie van Mars bestuderen. Wanneer het voertuig de dampkring van de planeet betreedt kan de temperatuur oplopen tot ruim 2100 graden Celsius. Met hetzelfde materiaal als dat gebruikt werd bij de ontwikkeling van het hitteschild voor de in 2006 teruggekeerde Stardust-capsule moet de rover deze zinderende hitte zien te weerstaan.

De ruimtevaartorganisatie NASA heeft verder een ingewikkelde landing uitgestippeld voor Curiosity. Nadat het in aanraking is gekomen met de Martiaanse atmosfeer moet de rover zichzelf afremmen met behulp van een parachute en diens hitteschild af zien te werpen, voordat het rustig naar het oppervlak af moet dalen. Hierbij worden kleine raketten gebruikt. Enkele seconden voor de landing komt de zeswielige rover aan enkele touwen te hangen die bevestigd zijn aan een vaartuig dat na de ‘touchdown’ weg moet vliegen.

Waarom de wereld in 2012 niet vergaat

Schijnbaar zal de wereld ten einde komen op 21 december 2012. Je leest het goed, op één of andere manier zal onze planeet of een groot deel van de mensheid op die dag ophouden met bestaan. Stop met het plannen van je loopbaan, overweeg niet om een nieuw huis te kopen en vul de laatste jaren van je leven met iets dat je altijd al wilde doen, maar waarvoor je nooit de tijd had. Maak van de komende vier jaar dus goed gebruik om jezelf te vermaken, want het is zo voorbij. Natuurlijk niet, dat is klinkklare onzin. Waarom? Dat lees je de komende tijd in een reeks artikelen waarin de voorspelling ontkracht wordt. Vandaag het eerste deel.

Exploderende sterren: loopt onze planeet gevaar?

Wanneer sterren exploderen komt er een immense hoeveelheid energie vrij. Een deel van het leven op het aardoppervlak zou in het verleden uitgestorven kunnen zijn door een dergelijke uitbarsting, maar hard bewijs ontbreekt nog. Een studie die uitgevoerd zal worden door onderzoeker Brian Thomas en enkele collega’s van de Washburn Universiteit moet hier nu duidelijkheid over gaan verschaffen. Het team is van plan om in de komende tijd verschillende astrofysische fenomenen te bestuderen die de aarde met hoogenergetische straling kunnen ‘bestoken’. Bovendien zal men fotoplankton, dat voor de energievoorziening afhankelijk is van fotosynthese, blootstellen aan verschillende typen straling om te weten te komen hoe het leven op onze planeet beïnvloed kan worden door een stellaire explosie, aangezien alle organismen sterk afhankelijk zijn van deze microscopische planten.

Update: NASA ontkent onderzoek naar sabotage aan shuttle

In de zoektocht naar de oorzaak van het gaslek in de externe brandstoftank van Space Shuttle Endeavour, dat er twee keer voor heeft gezorgd dat het ruimteveer niet gelanceerd kon worden, wordt niet uitgesloten dat een medewerker van de ruimtevaartorganisatie NASA sabotage heeft gepleegd en het probleem op zijn of haar geweten heeft. Dat heeft een woordvoerder vandaag meedegedeeld. De lift-off richting het ruimtestation ISS stond aanvankelijk voor afgelopen zaterdag gepland, maar vanwege een lek van waterstofgas werd deze verschoven naar woensdag. Ook toen trad het probleem op en kon de lancering geen doorgang vinden.

Lancering shuttle Endeavour andermaal uitgesteld

Morgen om 11.40 uur onze tijd vertrekt Space Shuttle Endeavour met een bemanning die bestaat uit zeven mensen richting het internationale ruimtestation ISS voor een missie van ruim twee weken. Na de enerverende reis naar de ruimtetelescoop Hubble, die afgelopen maand aan een onderhoudsbeurt werd onderworpen, staat er dit keer ‘normaal’ werk op het programma. De crew van missie STS-127 heeft onder meer de taak om de laatste twee onderdelen van een Japanse module, die eerder aan het complex werd gekoppeld, te installeren. De eerste twee delen van het laboratorium werden in maart en juni 2008 naar het ruimtestation verscheept.

Magnetar ontwaard na enorme kosmische explosie

Een internationaal team van astronomen, onder leiding van UvA-sterrenkundige Nanda Rea, heeft een nieuwe magnetar ontdekt. Van dit zeldzame type neutronenster zijn er slechts 15 bekend. Op 22 augustus 2008 kreeg NASA’s Swift-satelliet een automatische melding van een gigantische uitbarsting van röntgenstraling. Slechts 12 uur later richtten Rea en collega’s ESA’s XMM-Newton röntgentelescoop op de bron en konden de meest gedetailleerde spectra ooit opnemen tijdens het verloop van een magnetar-uitbarsting. Tijdens de meer dan vier maanden durende uitbarsting werden ook honderden kleinere erupties geregistreerd.

‘Herrezen’ bacterie kan ons mogelijk iets vertellen over buitenaards leven

Een team van onderzoekers heeft een bacterie tot leven gebracht nadat het ongeveer 120.000 jaar op een diepte van drie kilometer onder de ijskap van Groenland begraven heeft gelegen. Het organisme, dat de naam Herminiimonas glaciei heeft gekregen, is met een lengte en diameter van respectievelijk 0,9 en 0,4 micrometer zeer klein in vergelijking met andere bekende bacteriën. Gedurende een tijdsbestek van bijna twaalf maanden werd het bodemmonster waar de bacterie zich in bevond onder temperaturen van twee en vijf graden Celsius verwarmd. Hier vermenigvuldigde het zich in en ontstonden er koloniën van minieme paars-bruine bacteriën.

Gaslek verhindert lancering Space Shuttle Endeavour

Het ruimteveer Endeavour en diens zevenkoppige bemanning, die in het begin van de middag richting het ruimtestation ISS hadden moeten vertrekken, worden vandaag niet gelanceerd. Om 06.26 uur onze tijd besloot men de lift-off uit te stellen vanwege een lek van waterstofgas. Een soortgelijk lek ontstond twee vluchten geleden, bij de start van de missie STS-119, ook.  Het probleem werd toen snel opgelost, maar dit keer kan de lancering van de shuttle op zijn vroegst aanstaande woensdag plaatsvinden. Echter is het onwaarschijnlijk dat de ruimtevaarders dan de aarde verlaten, aangezien er op die dag al de lancering van de twee maansondes LRO en LCROSS gepland staat. Pas op zaterdag 20 juni wordt er daarom mogelijk een nieuwe poging ondernomen.

Deel 2: stel je kennis over de ruimte op proef en raad het object

In deze wekelijkse rubriek wordt jouw visuele kennis over de objecten die in de ruimte te vinden zijn getest. Geef in een reactie aan welk hemellichaam in ons zonnestelsel op de bovenstaande afbeelding te zien is en scoor bonuspunten door de ruimtesonde die verantwoordelijk is voor de opname te noemen. Om het leuk te houden voor de rest verzoeken wij je om geen uitgebreide beschrijvingen en links te plaatsen. Over enkele dagen wordt het antwoord hier vermeld. Veel succes!

Update (12 juni, 14.50 uur): het goede antwoord is nog niet gegeven!

Kolossaal zwart gat in kern stelsel M87 is zwaarder dan gedacht

Het meest massieve zwarte gat dat men tot op de dag van vandaag heeft gewogen bevindt zich in het hart van het relatief nabijgelegen sterrenstelsel M87. Het supermassieve object blijkt met een massa die ruim 6,4 miljard keer zo groot is als die van de zon twee tot drie keer zo zwaar te zijn dan eerder werd verondersteld, zo heeft een nieuw model aangetoond. De recente meting suggereert dat andere zwarte gaten in nabije grote stelsels mogelijk ook massiever zijn uit eerder verkregen resultaten is gebleven en het kan sterrenkundigen tevens de helpende hand bieden in de zoektocht naar een oplossing voor het raadsel over de ontwikkeling van de soortgenoten van ons melkwegstelsel.

Gaan de planeten in ons zonnestelsel op hol slaan?

Uit nieuwe simulaties blijkt dat onze planeet op een dag in botsing kan komen met diens buurplaneet Venus en het de rode planeet Mars in stukken kan ‘scheuren’ tijdens een dichte passage. Het is algemeen bekend dat de banen van de planeten over een lang periode gezien onstabiel zijn, omdat hun zwaartekracht op onvoorspelbare manieren invloed uit kan oefenen op elkaar. Maar kan dit uiteindelijk uitmonden in een complete chaos? Een studie die onder leiding van Jaques Laskar van een observatorium in de Franse hoofdstad Parijs stond heeft aangetoond dat er een minieme kans bestaat dat de baan van rotsplaneet Mercurius zodanig verstoord wordt dat het binnenste deel van het zonnestelsel ver in de toekomst op hol slaat.

Is de eerste extragalactische planeet gevonden?

Met behulp van een techniek die gravitationele microlensing wordt genoemd heeft een team van sterrenkundigen uit Italië mogelijk een planeet buiten ons zonnestelsel ontdekt. Aangezien er tot op de dag van vandaag meer dan driehonderd exoplaneten zijn ontdekt komt een dergelijke vondst in deze tijden niet meer aan als een verrassing, ware het niet dat de moederster van het object zich in een ander sterrenstelsel, het bekende Andromedastelsel, bevindt. Hoewel de massa van de metgezel van de ster in M31, zoals ons buurstelsel ook wel wordt genoemd, ongeveer zes keer zo groot is als die van ‘onze’ Jupiter en het object daarom ook een bruine dwergster kan zijn, vormt de ontdekking een grote stap in de zoektocht naar kleine hemellichamen buiten ons melkwegstelsel.

Nieuwe maansonde gaat onder meer op zoek naar achtergebleven Apollo-landers

Gebrek aan tijd en middelen om de afstand te overbruggen hebben de winnaars en verliezers van één van de grootste strijdtonelen van de Koude Oorlog de laatste tientallen jaren op de achtergrond gesteld. De overblijfselen van dit tijdperk op het oppervlak van onze maan zullen echter over een niet al te lange tijd onthuld worden door de Lunar Reconnaissance Orbiter van de ruimtevaartorganisatie NASA, welke op woensdag 17 juni aanstaande gelanceerd moet worden. Diens missie is de meest ambitieuze maanmissie sinds Apollo 17 in 1972 en zal voornamelijk in het teken staan van toekomstige bemande en onbemande reizen naar onze natuurlijke satelliet, al gaat het vaartuig ook enkele decennia terug in de tijd kijken.

Wordt een tot de ruimte reikende toren realiteit?

Het klinkt misschien als science fiction, maar volgens onderzoekers kan een gigantische opblaasbare toren die reikt tot waar de aardse dampkring eindigt en de ruimte begint realiteit worden en in ieder geval veel eerder gerealiseerd worden dan een lift naar de ruimte die bestaat uit kabels. Een team bestaande uit Brendan Quine, Raj Seth en George Zhu van York University in de Canadese stad Toronto denkt dat het met de huidige technieken mogelijk is om met behulp van zogeheten opblaasbare pneumatische modules een vijftien kilometer hoge toren te ontwikkelen die, wanneer deze gebouwd wordt op een geschikte berg, tot een hoogte van ongeveer twintig kilometer kan reiken. Zo’n gevaarte zou gebruikt kunnen worden voor onderzoek naar de atmosfeer, toerisme, telecommunicatie of de lancering van ruimtevaartuigen. Berekeningen die door het drietal zijn gedaan laten zien dat een dergelijke toren maximaal tweehonderd kilometer hoog zou kunnen worden.

Ruimtesonde maakt high-definition video’s van het maanoppervlak

Het Japanse ruimtevaartuig Kaguya draait al ruim anderhalf jaar, om precies te zijn sinds oktober 2007, in een baan rond onze natuurlijke satelliet. Naast verschillende detectors heeft het ook de beschikking tot twee HD-camera’s, waarmee het nu twee schitterende video’s van het oppervlak van de maan heeft gemaakt. Over enkele dagen, op woensdag 10 juni aanstaande, komt diens missie ten einde. Rond 19.30 uur onze tijd zal de sonde dan neerstorten op onze naaste buur. Kijk en huiver.

Deel 1: stel je kennis over de ruimte op de proef en raad het object

In deze nieuwe wekelijkse rubriek wordt jouw visuele kennis over de objecten die in de ruimte te vinden zijn getest. Geef in een reactie aan welk hemellichaam in ons zonnestelsel op de bovenstaande afbeelding te zien is en scoor bonuspunten door de ruimtesonde die verantwoordelijk is voor de opname te noemen. Om het leuk te houden voor de rest verzoeken wij je om geen uitgebreide beschrijvingen en links te plaatsen. Over enkele dagen wordt het antwoord hier vermeld. Veel succes!

Nederlands instituut klaar voor nieuw ambitieus ruimteproject

Het Nederlands ruimteonderzoeksinstituut SRON gaat weer de ontwikkeling van een nieuw ruimte-instrument leiden. Het gaat om het SAFARI-instrument, de Europese bijdrage aan de Japanse ruimtetelescoop SPICA. De beoogde lanceerdatum is 2017. SPICA gaat, net als de onlangs gelanceerde Europese ruimtetelescoop Herschel, infraroodstraling uit het heelal bekijken. Om die infraroodstraling te kunnen zien, moeten de ruimte-instrumenten gekoeld worden tot nabij het absolute nulpunt (-273 graden Celsius). Een belangrijk verschil met Herschel is dat bij SPICA niet alleen de instrumenten, maar ook de 3,5 meter grote spiegel diep gekoeld is. “Een groot voordeel,” zegt Frank Helmich, nu verantwoordelijk voor het HIFI-instrument aan boord van Herschel. “Op deze manier voorkomen we dat de warmtestraling van de spiegel onze detectoren verblindt.”

Waarom beweegt de aarde van de zon af?

Al vele duizenden jaren probeert men de afstand tussen onze wereld en het ‘vuur aan de hemel’ te berekenen. De sterrenkundige Aristarchos was de eerste die een lange tijd geleden de eerste poging deed; hij kwam tot de conclusie dat de zon twintig keer verder van de aarde af moest staan dan de maan, maar de Griek zat er met een factor van twintig naast.

Ongeveer vijf jaar geleden wisten de dynamicadeskundigen Gregoriy Krasinsky en Victor Brumberg uit Rusland te bepalen dat de aarde en de zon geleidelijk van elkaar af bewegen. De afstand tussen het tweetal wordt niet veel groter – slechts vijftien centimeter per jaar – maar aangezien dat honderd keer zoveel is als onnauwkeurigheid die ontstond bij metingen die gedaan werden aan de afstand moet er wel iets zijn dat onze planeet naar buiten ‘duwt’.

Tegen het einde van de twintigste eeuw kreeg men grip op het vraagstuk omtrent de afstand tussen de twee objecten vanwege het feit dat het mogelijk was om radarbundels die afkomstig waren van talloze hemellichamen in het zonnestelsel op te vangen en dankzij de gegevens die werden verzameld door interplanetaire ruimtesondes. De afstand tussen de aarde en zon bedraagt op dit moment afgerond 149.597.871 kilometer. Maar waarom wordt dit aantal steeds groter?

Een verklaring is dat de aantrekkingskracht van de zon afzwakt doordat het massa verliest via de kernfusie die in het inwendige van onze ster plaatsvindt en zonnewind die het uitstoot, maar dan zou de astronomische eenheid, een afstandsmaat die gelijk is aan de afstand aarde-zon, bijgeschaafd moeten worden. Andere, minder aannemelijke ideeën hebben te maken met een verandering in de gravitatieconstante, de bijwerkingen van de expansie van het universum en zelfs de invloed van donkere materie.

Takaho Miura van de Universiteit van Hirosaki in Japan en drie collega’s denken dat zij een met een beter idee op de proppen komen. Volgens hen beweegt de aarde zich van onze ster af vanwege de getijden die ontstaan bij de interactie van het tweetal. Het is hetzelfde proces dat de baan van de maan naar buiten drijft: getijden die teweeg worden gebracht door onze natuurlijke satelliet in de oceanen zorgen ervoor dat de energie die ontstaat bij de rotatie van de aarde invloed heeft op de beweging van de maan. Het gevolg is dat de maan zich ieder jaar zo’n vier centimeter van ons verwijdert en onze planeet 0,000017 seconde langzamer draait.

De onderzoekers nemen aan dat de massa van de wereld waar wij op leven een kleine getijdenbobbel op de zon doet ontstaan die ervoor zorgt dat diens rotatiesnelheid drie milliseconden per eeuw afneemt, wat betekent dat het zogeheten impulsmoment van de ster kleiner wordt en de afstand tussen de twee objecten groter wordt.

Raadselachtige explosie waarschijnlijk veroorzaakt door massieve koolstofster

Terwijl we onze planeet nog steeds kampen met een overschot aan ongewild koolstof, blijkt dat het universum hier zonder al te veel moeite van af kan komen. Een onderzoek dat is uitgevoerd door astrofysici van de Universiteit van Warwick heeft namelijk aangetoond dat een mysterieuze stellaire explosie die in 2006 in beeld werd gebracht mogelijk ontstond bij de ongewone dood van een redelijk zeldzame ster die rijk was aan koolstof. Het vreemde object, dat SCP 06F6 wordt genoemd, werd drie jaar geleden ontdekt tijdens de analyse van beelden van de ruimtetelescoop Hubble. Op de opnamen was een ontploffing zichtbaar die in een tijdbestek van ongeveer vier maanden uit het niets verscheen en vervolgens weer zwakker werd.

Beschermende magnetosfeer doet deel van de atmosfeer verdwijnen

Het gebied in de ruimte dat het magnetische veld van de aarde bevat, dat bekend staat als de magnetosfeer, beschermt ons tegen elektrisch geladen deeltjes die uitgestoten worden door onze ster en in een stroom een reis maken langs verschillende objecten in het zonnestelsel. Door een soort van barrière te vormen tegen deze zogeheten zonnewind kunnen dergelijke deeltjes genoeg van hun energie overdragen aan gasmoleculen in de dampkring van onze planeet, om er zo voor te zorgen dat deze kunnen ontsnappen aan de aantrekkingskracht van de wereld waarop wij leven. De magnetosfeer zou dus niet alleen als een beschermend schild van de atmosfeer dienen, maar ook een deel van de lucht op aarde ‘stelen’, zo blijkt uit een nieuwe studie.

Uitgebreid onderzocht zwart gat ‘verorbert’ twee aardes aan materie per uur

Met behulp van gegevens die zijn verzameld door het Europese observatorium XMM-Newton is men dichter dan ooit bij een supermassief zwart gat, dat in de kern van een verafgelegen actief sterrenstelsel ligt, weten te komen. Het stelsel, dat 1H0707-495 wordt genoemd, werd bestudeerd tijdens vier sessies die ieder twee dagen in beslag namen en in januari van het afgelopen jaar van start gingen. Eerder werd verondersteld dat het zwarte gat gedeeltelijk verscholen lag achter tussenkomende wolken van gas en stof, maar dit bleek niet het geval te zijn. Het gebied rondom het object kon namelijk beter in kaart gebracht worden dan waar astronomen tot op de dag van vandaag in staat toe waren.

Spookachtig object verschijnt na explosie van zwart gat

Het observatorium Chandra, dat ontworpen is om röntgenstraling van objecten in het universum op te vangen, heeft een kosmisch ‘spook’ gevonden bij een verafgelegen supermassief zwart gat. Het is de eerste keer dat men een dergelijke hoogenergetische verschijning in beeld heeft gebracht en de veronderstelling bestaat dat het object het bewijs is van een immense uitbarsting die veroorzaakt is door een zwart gat. De vondst verschaft astronomen de mogelijkheid om meer te weten te komen over fenomenen die dateren uit de periode waarin het universum nog betrekkelijk jong was. Het röntgenspook, dat zo genoemd wordt omdat een grote hoeveelheid röntgenstraling waarschijnlijk het enige overblijfsel van de explosie is, verscheen op één van de meest gedetailleerde röntgenopnamen die de missie tot nu toe heeft opgeleverd.

Gasplaneet ontdekt bij één van de kleinste bekende sterren

Een team van twee onderzoekers heeft een planeet die veel overeenkomsten met ‘onze’ Jupiter vertoont gevonden bij één van de kleinste sterren waar men tot op de dag van vandaag is gestuit, wat suggereert dat dergelijke werelden mogelijk vaker gevormd worden dan voorheen werd gedacht. De vondst werd gedaan met behulp van een techniek die nog niet eerder een rol van betekenis heeft gespeeld in de zoektocht naar soortgelijke objecten buiten ons zonnestelsel, genaamd astrometrie. Gedurende een tijdsbestek van twaalf jaar werd een dertigtal sterren uitgebreid onder de loep genomen vanuit een observatorium in San Diego en wist men bewijs te vinden voor de aanwezigheid van een gasplaneet bij de onderzochte ster, die VB 10 wordt genoemd en zich op een afstand van twintig lichtjaar in het sterrenbeeld Arend (Aquila) bevindt.

Nederlands instrument HIFI voor het eerst op de proef gesteld

De eerste tests met het ruimte-instrument HIFI zijn goed verlopen. Volgens HIFI-projectleider Peter Roelfsema van het Nederlands ruimteonderzoeksinstituut SRON functioneert HIFI, die na de succesvolle lancering aan boord van de ruimtetelescoop Herschel eerder deze maand nu op een miljoen kilometer van de aarde is, naar behoren. “We hadden het instrument voor de lancering natuurlijk al aan een serie stevige tests onderworpen, maar het blijft spannend om te zien of wat op aarde goed functioneerde, het in de ruimte ook doet.”

Supernova in explosief sterrenstelsel houdt zich niet lang schuil

Radioastronomen, onder wie professor Heino Falcke van de Radboud Universiteit Nijmegen en ASTRON, hebben een nieuwe supernova ontdekt die onzichtbaar is voor andere instrumenten door de enorme stofwolken die de ontploffende ster omringen. De ontploffing – waardoor een zwart gat of een neutronenster ontstond – was zo dicht bij ons melkwegstelsel dat hij anders zelfs met een amateurkijker te zien zou zijn geweest. De ontdekking is deze week gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics. De supernova is waargenomen in het sterrenstelsel M82. Het sterrenstelsel M82 staat op twaalf miljoen lichtjaar van de aarde, in de richting van de Grote Beer. Het is een zogeheten onregelmatig sterrenstelsel.

Schijngestalten van hete exoplaneet ontwaard

Leidse sterrenkundigen laten voor het eerst zien dat een planeet rondom een andere ster dan de zon net zulke schijngestalten vertoont als onze maan. De exoplaneet, CoRoT-1b, staat op zo’n 1600 lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Eenhoorn, en is ontdekt door de Frans/Europese CoRoT-satelliet. De resultaten van de Leidse onderzoekers worden morgen gepubliceerd in het tijdschrift Nature. Uit de waarnemingen van CoRoT maken de astronomen op dat de nachtzijde van de planeet compleet donker is, terwijl de dagzijde sterk wordt opgewarmd door de ster, tot waarschijnlijk zo’n 2000 graden Celsius.

Methode ontwikkeld om buitenaardse oceanen op te sporen

Tot op de dag van vandaag heeft men meer dan driehonderd planeten buiten ons zonnestelsel gevonden. In de meeste gevallen ging het om objecten die veel overeenkomsten vertonen met gasreus Jupiter en te warm of te koud zijn om leven zoals wij het kennen te herbergen. Ergens in de nabije toekomst zullen astronomen echter naar alle waarschijnlijkheid stuiten op een wereld die in dat opzicht wél interessant is – een planeet met een vast oppervlak die op de juiste afstand van diens moederster draait om vloeibaar water te bevatten en daarmee een essentieel ingrediënt heeft van het ‘recept’ voor leven. In eerste instantie zal zo’n object slechts als een lichtpuntje te zien zijn. Maar hoe kunnen we erachter komen of er daadwerkelijk vloeibaar water te vinden is op een planeet? Indien het een grote hoeveelheid water en dus ook oceanen bevat zitten we goed, zo luidt de conclusie van onderzoekers die een methode hebben ontwikkeld om buitenaardse oceanen te detecteren.

Bewijs voor leven op Mars mogelijk vernietigd door landers

In 1976 vervloog de hoop van vele mensen op de vondst van levensvormen op onze buurplaneet Mars toen de twee Viking-landers er niet in slaagden om organische verbindingen, de complexe, koolstofbevattende moleculen die de kern vormen van het leven zoals wij het kennen, te detecteren. Niet alleen was de teleurstelling groot, maar ook zorgde de verkregen gegevens voor een raadsel. Indien er nooit leven op de rode planeet voorgekomen zou zijn, moesten er namelijk toch organische moleculen te vinden zijn op diens oppervlak, aangezien deze normaal gesproken verspreid worden bij de inslag van kometen en asteroïden. Naar aanleiding van deze constatering rijst nu de vraag of het bewijs voor leven niet is vernietigd door de landers.

Niet-radiale trillingen in het inwendige van rode reuzen gedetecteerd

Astronomen hebben voor het eerst niet-radiale trillingen met een vrij lange levensduur waargenomen in rode reuzen. Ze deden dit met behulp van ultraprecieze metingen van de helderheidsvariaties in deze sterren. Het resultaat, dat deze week in Nature is gepubliceerd, opent de weg naar onderzoek aan de inwendige structuur van rode reuzen. Een Europees team van astronomen, onder wie de Nederlandse sterrenkundige Saskia Hekker (Universiteit van Birmingham / KU Leuven / Koninklijke Sterrenwacht België), heeft de helderheid van rode reuzen gedurende vijf maanden onafgebroken gemeten met de CoRoT-satelliet.

Update: Landing ruimteveer Atlantis uitgesteld naar zaterdag

“Ik ben op dit moment videocamera’s bij het raam van de commandant en op het vliegdek aan het zetten om de landing vast te leggen,” schreef astronaut Mike Massimino vanuit een baan om de aarde gisteren op de populaire website Twitter. Hij en zijn zes collega’s, die in de afgelopen anderhalve week onderhoud pleegden aan de ruimtetelescoop Hubble, moeten vandaag om 16.01 uur onze tijd zien te landen in Florida na een enerverende missie. Verschillende instrumenten werden vervangen of gerepareerd en het vaartuig kan nu als het goed is nog circa vijf jaar waarnemingen blijven verrichten.

Gesubsidieerde supercomputer moet gegevens Lofar gaan verwerken

Groningse astronomen hebben een subisidie gekregen van 560.000 euro voor de aanschaf en exploitatie van een supercomputer, gebaseerd op grafische kaarten, die wordt ingezet bij de dataverwerking van de nieuwe radiotelescoop Lofar. Het geld is afkomstig van NWO, de Stichting Nationale Computerfaciliteiten NCF, en de Rijksuniversiteit Groningen. Met behulp van de nieuwe technologie, gebaseerd op Graphics Processing Units (GPU’s) die oorspronkelijk zijn ontwikkeld voor de spelcomputerindustrie, kan één van de krachtigste supercomputers ter wereld worden ontwikkeld met een rekenkracht van 100+ Tflops (1014 operaties per seconde). De kosten bedragen slechts een fractie van die van een traditionele supercomputer met vergelijkbare rekenkracht.

Ontbrekend puzzelstuk in geboorte snelst draaiende sterren gevonden

Met een internationaal team sterrenkundigen hebben Jason Hessels en Joeri van Leeuwen een uniek dubbelstersysteem ontdekt dat het ‘ontbrekende puzzelstuk’ is in de geboorte van de snelst draaiende sterren in ons heelal: milliseconde pulsars. Ze publiceren dit vandaag in het wetenschappelijke tijdschrift Science. Pulsars zijn extreem compacte neutronensterren, die overblijven nadat zware sterren aan het eind van hun leven zijn ontploft in een supernova. Hun sterke magneetvelden vormen bundels radiostraling die als een vuurtoren rondzwiepen. Bij hun geboorte roteren pulsars enkele tientallen malen per seconde, daarna vertragen ze.

Voorloper van planetenstelsel ontwaard in dubbelstersysteem

Sterrenkundigen van de Universiteit van het in Duitsland gelegen stadsdistrict Jena zijn gestuit op een schijf van gas en stof rond een relatief jonge ster die aan de zuidelijke hemel te zien is. Het is pas de vierde keer dat men een voorloper van een stelsel waarin op een gegeven moment planeten geboren kunnen worden, zo wordt vermoed, vanaf het aardoppervlak heeft geobserveerd. Het planetenstelsel-in-wording bevindt zich op een afstand van vierhonderd lichtjaar van onze planeet in een systeem dat bestaat uit een heldere en een vrij zwakke ster en te vinden is in het sterrenbeeld Zuiderkroon (Corona Australis). Uit verdere waarnemingen aan de ring van materiaal moet blijken of de rotsblokken waaruit de schijf bestaat daadwerkelijk grote objecten kunnen gaan vormen in de verre toekomst.

Astronauten laten telescoop Hubble los na succesvolle reparatiemissie

De onderhoudsmissie naar de ruimtetelescoop Hubble heeft men met succes weten te voltooien. Het vaartuig werd vandaag voor de laatste keer aangeraakt door menselijke handen tijdens de vijfde ruimtewandeling die op het programma stond. De astronauten Andrew Feustel en John Grunsfeld deden er maarliefst zeven uur en twee minuten over om de laatste reparaties aan de ruimtetelescoop te verrichten voordat het losgekoppeld zou worden. In dat tijdsbestek werden nieuwe accu’s en sensoren geïnstalleerd en werd er ook nieuw isolatiemateriaal aangebracht.

Onderzoek naar onbekende objecten bij ruimtetelescopen duurt voort

De op donderdag 14 mei jongstleden gelanceerde ruimtetelescopen Herschel en Planck worden vergezeld door twee mysterieuze objecten waarvan men niet weet wat het zijn, zo blijkt waarnemingen die werden gedaan vanuit verschillende observatoria op het aardoppervlak. De twee vaartuigen zouden in gezelschap van de zogeheten Sylda 5-structuur, welke ervoor zorgde dat de telescopen tijdens de lancering op hun plaats bleven, en een rakettrap van de Ariane 5-raket die hen in de ruimte bracht op weg moeten zijn naar de baan van waaruit zij observaties zullen gaan doen, maar opnamen die gemaakt zijn vanuit verschillende landen laten zien dat er een zestal objecten van onze planeet af beweegt.

Onderhoudsmissie ruimtetelescoop Hubble vordert gestaag

De reparatie aan de ruimtetelescoop Hubble lijkt zonder al te veel problemen te verlopen. Gisteren voltooiden astronauten John Grunsfeld en Andrew Feustel de derde ruimtewandeling die in de elf dagen durende missie plaatsvindt met het openen en installeren van nieuwe elektronica op één van de belangrijkste instrumenten van het observatorium, de zogeheten Advanced Camera for Surveys. Het instrument, dat in feite bestaat uit drie verschillende camera’s, was tot voor kort één van de meest gebruikte apparaten van de telescoop, maar elektrische problemen in 2006 en 2007 zorgden ervoor dat slechts één camera bleef werken, degene die gevoelig is voor ultraviolet licht.

Chinees ruimteschroot komt akelig dichtbij shuttle en ruimtetelescoop

Een deel van het puin dat ontstond bij de vernietiging van een weersatelliet die in een baan rond de aarde draaide en twee jaar geleden werd geraakt door een Chinese raket, heeft de shuttle Atlantis en de aan het vaartuig gekoppelde ruimtetelescoop Hubble gisteren op een relatief kleine afstand gepasseerd. Het ruimteschroot bevond zich zo’n honderdvijftig meter onder en ongeveer vier kilometer buiten de baan waar men op dit moment in ‘vliegt’ en had een grootte van ongeveer tien centimeter. Enkele uren voordat het brokstuk de ruimtevaartuigen om 23.28 uur onze tijd zou passeren, was men al op de hoogte van de nadering.

Spitzer ziet jonge ster komeetkristallen ‘bakken’

Men heeft zich al lange tijd afgevraagd op welke manier kleine silicaatkristallen, welke extreem hoge temperaturen nodig hebben om te kunnen ontstaan, terecht zijn gekomen in bevroren kometen die in de ijskoude buitenste regionen van ons zonnestelsel hun oorsprong vinden. De kristallen zouden begonnen zijn als niet-gekristalliseerde deeltjes van silicaat, die deel uitmaakten van het mengsel van gas en stof waaruit het planetenstelsel waar wij ons in bevinden werd geboren. Een team van sterrenkundigen denkt nu een antwoord te hebben gevonden op de vragen waar en hoe deze kristallen ooit zijn gevormd met behulp van observaties die zijn uitgevoerd door de Spitzer Space Telescope aan een pasgeboren zonachtige ster.

Kosmische tijdmachines klaar voor lancering van morgen

In Frans-Guyana, een overzees departement van Frankrijk aan de noordkust van Zuid-Amerika, staat een Ariane 5-raket klaar voor de lancering van de twee ruimtetelescopen Herschel en Planck, die morgenmiddag om 15.12 uur onze tijd moeten beginnen aan hun reis naar de ruimte. Van de twee missies zijn de Nederlandse ogen vooral gericht op Herschel. Deze telescoop bevat drie instrumenten, waarvan één werd gebouwd onder leiding van het Nederlandse ruimteonderzoeksinstituut SRON: het Heterodyne Instrument for the Far Infrared (HIFI).

Robotarm shuttle Atlantis grijpt ruimtetelescoop Hubble

Eén van de belangrijkste delen van de onderhoudsmissie naar de Hubble Space Telescope is met succes volbracht. Vanavond om 19.14 uur Nederlandse tijd brachten de bemanningsleden van het ruimteveer Atlantis de telescoop en de robotarm van het gevaarte in verbinding met elkaar en koppelde deze aan het zogeheten Flight Support System, dat de reparatie die de komende dagen plaats gaat vinden moet vergemakkelijken. In totaal zal de bemanning van missie STS-125 vijf ruimtewandelingen uitvoeren om de instrumenten van de Hubble, die in maart 2002 voor het laatst werd bezocht, op te knappen.

‘Huidige zonnecyclus is zwakste sinds 1928’

De nieuwe cyclus waar de zon zich op dit moment in bevindt, die naar alle waarschijnlijkheid in december van het afgelopen jaar van start is gegaan, wordt de zwakste zonnecyclus sinds 1928. Dat is de bijna unanieme voorspelling van een team van internationale vakkundigen, waarvan sommigen denken dat onze ster de komende tijd juist actiever zal zijn dan normaal het geval is. Maar zelfs in een minder actieve periode kan de zon nog steeds verantwoordelijk zijn voor magnetische stormen die elektriciteitsnetwerken en satellieten in de moeilijkheden zouden kunnen brengen.

Marsrover Spirit in gevaar gebracht door zachte grond

Het vijftal nog functionerende wielen van rover Spirit, die inmiddels al meer dan vijf jaar onderzoek verricht op onze buurplaneet Mars, zijn meerdere keren geslipt in een stuk zachte grond tijdens recente pogingen om het karretje weer te laten rijden. Hierdoor zijn de banden van de rover op dit moment voor de helft in de Martiaanse bodem gezakt en kan Spirit geen kant op. Het team van ingenieurs en wetenschappers dat zich bezighoudt met diens missie hebben de pogingen om het voertuig in beweging te brengen gestaakt en zijn nu van plan om de grond onder de rover te bestuderen en diens positie te simuleren met een testvoertuig.

Space Shuttle Atlantis klaar voor lancering van vanavond

Als het goed is vertrekt Space Shuttle Atlantis vanavond met diens zevenkoppige bemanning naar de ruimtetelescoop Hubble, die voor de vijfde keer in de negentien jaar dat het gevaarte in een baan rond onze planeet draait om objecten in het universum vast te leggen een onderhoudsbeurt zal krijgen. Tijdens vijf verschillende ruimtewandelingen zal men twee gloednieuwe instrumenten installeren, een tweetal defecte apparaten repareren en enkele andere belangrijke onderdelen vervangen, waaronder een nieuwe camera. De missie, die vandaag om 20.01 Nederlandse tijd van start moet gaan, zorgt ervoor dat de Hubble waarschijnlijk tot 2014 zijn werk kan blijven verrichten. De reparatie wordt vastgelegd in driedimensionale beelden, welke naar verwachting over een jaar in première zullen gaan.

Pensionerende camera Hubble ziet reusachtig ‘oog’ in de ruimte

Op maandag 4 mei jongstleden heeft één van de legendarische camera’s van de Hubble Space Telescope de planetaire nevel Kohoutek 4-55, die zich op een afstand van 4600 lichtjaar van onze planeet bevindt in het sterrenbeeld Zwaan (Cygnus), vast weten te leggen op de gevoelige plaat. Het is de één na laatste opname die de Wide Field Planetary Camera 2, zoals het instrument wordt genoemd, heeft gemaakt voordat het vervangen wordt tijdens een onderhoudsmissie die waarschijnlijk vanavond van start zal gaan.

Deel Russische stuwraket neergestort op huis

Een deel van een stuwraket van Russische makelij die de taak had om het ruimtevaartuig Progress op weg naar het internationale ruimtestation ISS te brengen is neergestort op het dak van een huis met twee verdiepingen in de in het zuiden van Siberië gelegen deelrepubliek Altaj. Het ruimteafval kwam afgelopen donderdagnacht terecht in het plaatsje Baranovka en zorgde ervoor dat er twee felle knallen te horen waren. Reddingswerkers en brandweermannen vonden even later een stuk metaal dat iets meer dan een meter groot was.

Nucleaire brandstof voor ruimtesondes is bijna op

Het feit dat er in de afgelopen jaren schitterende opnamen op het aardoppervlak zijn ontvangen van objecten in de buitenste regionen van ons zonnestelsel hebben we te danken aan het overschot aan nucleaire isotopen dat afstamt uit de Koude Oorlog en ruimtesondes zoals Galileo en Cassini van energie voorziet. Nu deze voorraad gestaag slinkt, zal het niet meer lang moeten duren voordat men met een geschikt alternatief voor de dag komt, zeker nu blijkt dat het laatste deel van dit type brandstof naar verwachting in 2018 verbruikt zal worden. Dat is de alarmerende conclusie van het Amerikaanse National Research Council, welke onderzoek heeft gedaan naar het probleem.

Interview met de ruimtetelescoop Spitzer

De Spitzer Space Telescope van de ruimtevaartorganisatie NASA staat op het punt om de laatste druppel van het vloeibare helium dat diens instrumenten in de afgelopen jaren heeft gekoeld te verbruiken. Vanaf volgende week dinsdag zullen de infrarode detectors die de ruimtetelescoop aan boord heeft niet meer gekoeld worden door de vloeistof en kan het vaartuig geen observaties meer verrichten op de laagste temperatuur die mogelijk is, het absolute nulpunt. Spitzer, welke op een afstand van ruim honderd kilometer van onze planeet rond de zon draait, zal slechts een klein beetje opwarmen – diens instrumenten zullen naar schatting zo’n 29 graden Celsius warmer worden. Dat betekent dat ze nog steeds kouder zijn dan een blok ijs en wat nog belangrijker is, is dat de detectors van de telescoop nog koud genoeg zullen zijn om de komende twee jaar waarnemingen te blijven verrichten. Een interview met Spitzer.

Europa’s ruimtetelescoop Herschel volgetankt voor lancering op 14 mei

De grote tank van ruimtetelescoop Herschel is op de Europese lanceerbasis in Frans-Guyana bijna tot de nok toe gevuld. Niet met brandstof, maar met supervloeibaar helium. Het helium moet de door het Nederlands ruimteonderzoeksinstituut SRON ontwikkelde ruimtecamera HIFI de komende vier jaar koelen tot net boven het absolute nulpunt (-273 ºC). Herschel is inmiddels gemonteerd boven op de Ariane 5-raket die hem op 14 mei samen met reisgezel Planck de ruimte in moet brengen. HIFI vormt samen met nog een Brits en een Duits ruimte-instrument de delicate wetenschappelijke lading van Herschel, de ruimtetelescoop van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA.

De camera gaat kijken naar het ontstaan van sterren en planeten en met name naar moleculen die daarbij een rol spelen. Dat kan doordat HIFI de infraroodstraling die deze objecten uitzenden heel precies kan analyseren en zo de moleculen kan herkennen. Omdat alles dat een beetje warm is zelf ook infraroodstraling uitzendt, moet HIFI dus zo koud mogelijk gemaakt worden. En hoe meer helium Herschel mee de ruimte in neemt, des te langer kan HIFI zijn werk doen. Maar in de tropische omstandigheden van Frans-Guyana verdampt het helium ook weer sneller. De vulslang blijft dus aangekoppeld tot zo kort mogelijk voor lancering.

De eerste waarnemingen doet HIFI al als Herschel nog onderweg is naar zijn eindbestemming, een punt op anderhalf miljoen kilometer van de aarde, vier keer zo ver weg als de maan. Als het instrument in de ruimte helemaal geacclimatiseerd en afgesteld is, kan het echte wetenschappelijke werk beginnen.

Onbekend object bestookt de aarde met kosmische straling

Gegevens die afkomstig zijn van verschillende observatoria op het aardoppervlak en in de ruimte duiden op de aanwezigheid van een nabijgelegen object dat kosmische straling onze richting op stuurt. Onderzoekers die zich bezighouden met missies van de Fermi Space Telescope denken dat een onbekende pulsar die zich op een relatief kleine afstand van ons bevindt mogelijk de oorzaak is en elektronen en positronen naar de aarde uitstoot. Een andere, eigenaardigere verklaring is dat de deeltjes hun oorsprong hebben gevonden tijdens de annihilatie van donkere materie, dat plaatsvindt wanneer deze geheimzinnige materie samenklontert.

Kosmisch vuurwerk in dwergstelsels houdt langer aan dan gedacht

Gegevens die zijn verzameld met de Hubble Space Telescope hebben aangetoond dat plotselinge uitbarstingen van stervorming in kleine dwergstelsels ruim honderd keer zo lang duren als men tot nu toe veronderstelde. Deze lange duur zou invloed kunnen hebben op het denkbeeld over hoe dergelijke sterrenstelsels van tijd tot tijd veranderen en schijnt licht op de evolutie van soortgelijke objecten. De conclusie is gebaseerd op een studie naar een drietal dwergstelsels – NGC 4163, IC 4662, NGC 4068 – dat zich op zo’n acht tot veertien miljoen lichtjaar van onze planeet bevindt. Het trio maakt deel uit van observaties die in het teken staan van stervorming in achttien relatief nabijgelegen stelsels die onderling veel overeenkomsten vertonen.

Bewijs voor vloeibare oceaan in maan Enceladus lijkt gevonden te zijn

De ijspluimen die vanuit het relatief warme zuidpoolgebied van Enceladus, één van de grootste manen van planeet Saturnus, de ruimte ingespuwd worden vinden hun oorsprong met bijna volle zekerheid in een oceaan van vloeibaar water die zich onder het oppervlak van het object bevindt. De ruimtesonde Cassini van de ruimtevaartorganisatie NASA vloog op 9 oktober van het afgelopen jaar door één van de geisers die actief zijn op de maan en deed metingen aan het moleculaire gewicht van de chemicaliën die in het ijs dat uitgespuwd wordt te vinden zijn. Onderzoeker Frank Postberg en zijn collega’s van het Max Planck Institute for Nuclear Physics in het in Duitsland gelegen Heidelberg zijn nu op sporen van natrium in de vorm van zout en natriumbicarbonaat gestuit. Deze chemicaliën zouden zijn ontstaan in de rotsachtige kern van Enceladus en om terecht te komen in de pluimen die uit worden gestoten, moeten ze afkomstig zijn uit vloeibaar water dat het inwendige waarschijnlijk omgeeft. Uit observaties vanaf het aardoppervlak in 2007 bleek dat er geen natrium in de geisers te vinden was, wat ervoor zorgde dat er twijfel ontstond over de aanwezigheid van een ondergrondse oceaan. Hoewel het zout dat nu wél ontdekt is ook zijn oorsprong kan hebben gevonden in vloeibaar water dat vandaag de dag bevroren is, is het volgens Julie Castillo van NASA’s Jet Propulsion Laboratory aannemelijker dat het te vinden is in een vloeibare oceaan die net als de geisers verwarmd wordt door inwendige processen. “Dat is waarom deze ontdekking, indien bevestigd, zeer belangrijk is.”

Kometen brachten laatste ingrediënten voor het leven op aarde

Kometen hebben ons altijd al gefascineerd. Een mysterieuze verschijning zou het ongenoegen van een hogere macht kunnen symboliseren of betekenen dat een veldslag gewonnen is door een bepaalde groep, maar tegenwoordig weten we wel beter. Toch hebben de ‘vuile sneeuwballen’ altijd onze interesse getrokken, zeker nu blijkt dat ze waarschijnlijkheid de laatste ingrediënten die benodigd waren voor de vorming van leven in de primordiale soep op aarde brachten, zo blijkt uit een studie van professor Akiva Bar-Nun van de Universiteit van Tel Aviv. “Toen kometen zo’n vier miljard jaar geleden in aanraking kwamen met de dampkring, om vervolgens in te slaan op het aardoppervlak, leverden ze een lading van organische materialen naar onze toen nog jonge planeet. De combinatie van deze bouwstenen met het grote ‘reservoir’ dat al bestond leidde uiteindelijk tot het begin van het proces waarbij de eerste levensvormen ontstonden,” zei hij. Het team van onderzoekers waar Bar-Nun deel van uitmaakte, heeft de afgelopen tijd het ijs dat zich in kometen bevindt gesimuleerd met een machine en kwamen tot de conclusie dat de chemische samenstelling van deze objecten ervoor zorgde dat drie essentiële elementen – argon, krypton en xenon – op aarde belandden. Deze zorgen voor stabiele verhoudingen tussen de bestandsdelen in onze atmosfeer. Wat bleek, is dat de hoeveelheid elementen in de aardse dampkring en in meteorieten niet gelijk is aan het ratio in de samenstelling van de zon en dat ook de verhoudingen in kleiner gesteente uit de ruimte sterk verschillen. Er moet dus een andere bron zijn die dit ratio heeft veranderd. Uit het onderzoek is gebleken dat kometen de meest logische kandidaten zijn voor dit proces en deze er dus waarschijnlijk voor gezorgd hebben dat de vorming van leven van start kon gaan. We staan bij ze in het krijt.

Swift-satelliet ziet uitbarsting op extreem grote afstand

Een gammaflits waarvan het licht afgelopen donderdag op werd gevangen door de satelliet Swift van de ruimtevaartorganisatie NASA, heeft het record van het vroegste en meest verafgelegen object in het universum verbroken. Na de detectie wisten verschillende teams van onderzoekers, waaronder twee groepen die gebruik maakten van telescopen in Chili en op Hawaï, de vervagende nagloed van de uitbarsting te bestuderen in infrarood licht. Met behulp van de gegevens die bekend waren over diens roodverschuiving, die veroorzaakt wordt door de expansie van het heelal, wist men te bepalen dat de gamma-uitbarsting ‘slechts’ zeshonderd miljoen jaar na de oerknal plaats vond. Dat betekent dat de straling die bij de explosie vrij kwam zo’n 13,1 miljard jaar er over heeft gedaan om onze planeet te bereiken. Dat is zo ver terug in de tijd, dat het nietszeggend is om een bepaalde afstand aan het object toe te kennen, aangezien het universum na het plaatsvinden van de gammaflits uitgedijd is. Vanuit het perspectief van de uitbarsting ontstond de aarde ongeveer 8,5 miljard jaar later. Met een roodverschuiving van 8,2 ‘verslaat’ het object de vorige recordhouder, een uitbarsting die afgelopen jaar werd gezien met een verschuiving van 6,7. Het meest verafgelegen sterrenstelsel waar men tot op de dag van vandaag op is gestuit heeft een roodverschuiving van 6,96. Omdat gamma-uitbarstingen in de meeste gevallen plaatsvinden wanneer een massieve ster explodeert, heeft de ontdekking aangetoond dat dergelijke sterren al vrij snel na de ‘Big Bang’ werden gevormd. Aankomende donderdag wordt er meer naar buiten gebracht over de bijzondere vondst op een persconferentie.

Raadselachtige ‘blob’ van gas ontdekt in het vroege universum

Onderzoekers hebben een een primordiale ‘blob’ van gas ontdekt die mogelijk het meest massieve object is dat tot op de dag van vandaag is gevonden in het vroegere universum. De gaswolk, welke op een afstand van ongeveer 12,9 miljard lichtjaar ligt, zou gevormd zijn in die periode waarin de reionisatie van materie in het universum begon, zo’n tweehonderd miljoen tot één miljard jaar nadat de oerknal plaats vond. In dat tijdsbestek werd de periode die bekend staat als de kosmische ‘dark ages’ afgesloten en begon de vorming van sterren en stelsels.

Gewenste radiotelescoop op de maan ‘komt er’

Heino Falcke, hoogleraar Astrodeeltjesfysica en radioastronomie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, is ervan overtuigd. Zijn gewenste telescoop op de maan komt er. Deze maand heeft NASA een maaninstituut opgericht om onderzoek vanaf de maan voor te bereiden. En Falcke is erbij betrokken, als enige Europeaan. LUNAR is de naam. Het staat voor Lunar University Node for Astrophysics Research. Dit initiatief van NASA wordt ingevuld door een consortium van toponderzoeksinstituten – waaronder MIT en de Universiteit van Colorado – en ruimtevaartbedrijven.

LUNAR wil de maan gebruiken als platform voor onderzoek naar de zon, voor zwaartekrachtmetingen en voor onderzoek naar de oorsprong van het universum. Falcke wil niet de maan zelf onderzoeken, maar er naar toe om er een radiotelescoop te bouwen. Op de maan is het namelijk veel stiller dan op aarde, waar radioprogramma’s en auto’s de radiosignalen uit de kosmos voor een deel overstemmen. Bovendien filtert de atmosfeer de langste radiogolven uit het signaal. En Falcke wil juist luisteren naar het vertraagde ruisen van de oudste ‘geluiden’ uit het heelal, naar de fragmenten van de eerste periode na de bigbang, de oertijd in het heelal toen er nog geen materie was gevormd.

Aan de stille kant van de maan welteverstaan: de kant die wij nooit zien. Die kant ligt namelijk in de radioschaduw van de aarde. Dit brengt meteen wel een extra probleem met zich mee: de communicatie met de aarde. Of het nu robots of mensen zijn die daar het observatorium bouwen: contact met thuisbasis aarde is cruciaal. Daarom moet er eerst een communicatiesatelliet rond de maan gelanceerd worden.

Problemen genoeg dus nog, en voor het zover is zijn we wel minimaal tien jaar en enige kleine experimenten verder, maar Falcke is optimistisch. “De tijd voor maanexploratie is gunstig. NASA en ESA denken serieus na over een bemand station op de maan. Het doel van die onderneming is niet zozeer fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, maar verkenning van wat er allemaal bij komt kijken om buiten de aarde te leven,” aldus de hoogleraar.

Vorming planeten in protoplanetaire schijf is homogeen proces

De Leidse astronoom Dave Lommen heeft ontdekt dat planeetvorming in een protoplanetaire schijf een verbazingwekkend homogeen proces is. Hij bestudeerde met diverse telescopen het stof dat zich rond jonge sterren bevindt. Lommen promoveert deze week aan de Universiteit Leiden op onderzoek naar het ontstaan van planeten.

Onze zon en de acht planeten in ons zonnestelsel zijn inmiddels zo oud, dat er weinig mogelijkheden zijn om iets te leren over hun ontstaansgeschiedenis. Astronomen kijken daarom naar jonge sterren die lijken op de zon, maar die ‘pas’ enkele miljoenen jaren geleden het eerste licht zagen. Rondom dergelijke jonge sterren bevindt zich een schijf van gas en stof, de protoplanetaire schijf, waarin nieuwe planeten ontstaan. Astronomen gingen er tot nu toe van uit, dat de warme binnendelen in de buurt van de centrale ster en de koude buitendelen van de schijf zich onafhankelijk van elkaar ontwikkelden.

Uit recente waarnemingen met de ruimtetelescoop Spitzer en radiotelescopen in de Verenigde Staten en Australië blijkt dit niet het geval te zijn. Lommen en zijn collega’s onderzochten het stof rond een aantal jonge sterren. De modellen voorspelden dat planeetvorming in twee stappen plaatsvindt: eerst vormen planeten in de binnenschijf en pas later ontstaan ze in de buitenschijf. Jonge sterren met het grootste stof in de binnenschijf bleken echter ook reeds de grootste kiezels in de buitendelen te hebben.

“Een bijzonder resultaat”, volgens Lommen, “want hieruit volgt dat planeetvorming niet geleidelijk van binnen naar buiten plaatsvindt, maar overal in de hele schijf gelijktijdig kan optreden.”

De zon is helemaal niet zo ‘stil’

Hoewel het oppervlak van onze ster al lange tijd geen zonnevlekken vertoont en sommige mensen daarom denken dat de temperatuur op aarde langzaam daalt, is er zeker nog activiteit op de zon. Gisteren vond er een hevige uitbarsting plaats waarbij een vrij grote zonnevlam, die ook wel een protuburans wordt genoemd, verscheen aan de noordoostelijke rand van de kant van de ster die men vanaf het aardoppervlak kan aanschouwen.

Met behulp van het ruimtevaartuig SOHO werd de ‘brug’ van materie vanaf het moment waarop deze verscheen vastgelegd, wat een serie opnamen in ultraviolet licht opleverde. De explosie produceerde niet één, maar twee verschillende coronale massa ejecties van ieder ongeveer een miljard ton. In het geval dat de vlammen richting de aarde waren uitgestoten, zouden deze naar alle waarschijnlijkheid magnetische stormen rond de polen van onze planeet veroorzaakt hebben. Omdat dat niet gebeurd is, blijft de kans op het verschijnsen van noorderlicht klein.

De zon bevindt zich op dit moment nog steeds in het minimum van haar elfjarige cyclus die samenhangt met de activiteit op het oppervlak van onze ster en het aantal zonnevlekken dat zichtbaar is. Het maximum zou in 2011 of 2012 plaats moeten vinden, maar omdat er sinds het begin van de nieuwe cyclus nog maar weinig vlekken zijn verschenen, lijkt het erop dat deze pas later aan zal vangen. Klik hier voor een grotere versie van de animatie.

ESOcast, aflevering 6: ‘Lichtste planeet ooit gevonden’

In de zesde aflevering van de ESOcast vertelt de Duitse sterrenkundige Joe Liske van het European Southern Observatory ons iets over de ontdekking van de lichtste planeet buiten ons zonnestelsel die tot op de dag van vandaag werd gevonden, zoals vanaf afgelopen dinsdag ook al was te lezen op deze website. De wereld is slechts 1,9 keer zo massief als de aarde en draait in het gezelschap van Gliese 581 d, een zogeheten superaarde die zich waarschijnlijk in de bewoonbare zone bevindt, en twee andere planeten om een op 20,5 lichtjaar gelegen rode dwergster. Klik gauw verder voor een video die gaat over de belangrijke vondst.

‘Ontdekking microbieel buitenaards leven is nabij’

Peter Smith, een professor op de Universiteit van Arizona die de missie van de lander Phoenix op onze buurplaneet Mars leidde, is ervan overtuigd dat men binnen tien jaar voor de eerste keer levensvormen buiten de aarde zal vinden, zo vertelde hij op een bijeenkomst op 16 april jongstleden die in het teken stond van de gegevens die het inmiddels inactieve ruimtevaartuig heeft verzameld. Hij voorspelt niet dat we, net als in de science fiction-boeken van onder meer Edgar Rice Burroughs het geval is, op een gegeven moment zespotige apen tegen zullen komen, maar volgens Smith is de kans groot dat men binnen een decennium op microbieel leven stuit in of op het oppervlak van de rode planeet.

Met behulp van een robotarm, enkele ovens, een microscoop en talloze camera’s probeerde hij en zijn team in de afgelopen tijd ook al tekens te vinden van primitieve levensvormen, maar de Phoenix kampte met verschillende technische problemen en bevroor na enkele maanden toen de Martiaanse winter zijn intrede deed. De volgende onbemande missie naar de planeet, die van het Mars Science Laboratory, zal naar alle waarschijnlijkheid maarliefst vijf jaar duren en men is van plan om het vaartuig, dat ongeveer even groot is als een kleine personenauto, te laten landen in een gebied waar in het verleden wellicht vloeibaar water is voorgekomen.

“We zijn vurig op zoek naar bewijs voor leven op de meest nabijgelegen planeet,” aldus Smith. “Ik denk dat we het in handen zullen krijgen, daar ben ik van overtuigd. Op een gegeven zal men een rotsblok omkeren en zeggen: oh god, daar is het.”

Kleinste planeet en mogelijk waterige wereld ontdekt bij Gliese 581

Een team van onderzoekers heeft onder leiding van de bekende sterrenkundige Michel Mayor met behulp van een spectrograaf die gekoppeld werd aan een telescoop van het European Southern Observatory op de berg La Silla in Chili twee baanbrekende ontdekkingen gedaan. Bij de rode dwergster Gliese 581, welke zich op een afstand van iets meer dan twintig lichtjaar van ons bevindt, heeft men namelijk de ‘lichtste’ en kleinste exoplaneet tot nu toe gevonden.

De wereld – die ook wel wordt aangeduid met de letter ‘e’ – bezit ongeveer twee keer zoveel massa als de aarde. Maar dat is niet het enige wat vandaag naar buiten is gebracht. Het team heeft bovendien de positie van de baan van de in 2007 ontdekte planeet Gliese 581 d bijgeschaafd, waardoor het zich in de zogeheten bewoonbare zone bevindt, waar vloeibaar water en mogelijk zelfs primitief leven kan voorkomen.

Het object omcirkelt diens moederster in een tijdsbestek van slechts 66,8 dagen en is te massief om alleen uit rotsachtig materiaal te bestaan. Het is echter waarschijnlijk dat het een ijzige planeet, wiens baan ooit dichter bij de metgezelster is komen te liggen na een migratie. Omdat de wereld zich op een positie bevindt waar de temperatuur ideaal is voor de vorming van vloeibaar water uit het ijs dat voor de ‘verhuizing’ van de planeet diens oppervlak domineerde, is het goed mogelijk dat het op dit moment bedekt wordt door een grote en diepe oceaan. “Dat maakt Gliese 581 d de eerste serieuze kandidaat voor een waterwereld,” aldus de Zwitserse onderzoeker Stephane Udry.

De eerder ontdekte wereld is één van de vier planeetachtige objecten die tot op de dag van vandaag ontdekte werd in het stelsel dat de in het sterrenbeeld Weegschaal (Libra) gepositioneerde ster Gliese 581 omringt. Een andere verbazingwekkende vondst is de pas ontdekte planeet ‘e’, welke in slechts 3,15 dagen één baantje voltrekt. Met een massa die bijna 1,9 keer zo groot is als die van onze aarde is het waarschijnlijk de kleinste en lichtste planeet waar men tot nu toe op is gestuit, wat doet veronderstellen dat het een uit rots bestaand oppervlak heeft. Observaties die werden uitgevoerd met dezelfde spectrograaf, die HARPS wordt genoemd, zijn eerder al een planeet ter grootte van ‘onze’ Neptunus en twee super-aardes ontdekt in hetzelfde systeem.

“Het is bijzonder om te zien hoe ver we zijn gekomen sinds het moment dat men de eerste exoplaneet rond een normale ster vond in 1995 – de ene bij 51 Pegasi,” zei Mayor. “Het gewicht van Gliese 581 e is tachtig keer zo weinig als dat van 51 Pegasi b. Het toont aan dat we in de afgelopen veertien jaar een enorme progressie hebben geboekt.” Tot op de dag van vandaag zijn er 347 planeten buiten ons zonnestelsel gevonden en het lijkt erop dat de ontdekking van een wereld die wat betreft diens samenstelling veel overeenkomsten met de aarde vertoont en die zich in een gebied bevindt waar vloeibaar water en wellicht zelfs leven kan ontstaan, niet meer lang op zich zal laten wachten.

Bestaan er planeten rond dode sterren?

Met behulp van observaties die zijn uitgevoerd door de Spitzer Space Telescope heeft een internationaal team van astronomen ontdekt dat op zijn minst één op de honderd witte dwergsterren omringd wordt door asteroïden en rotsachtige planeten, wat suggereert dat deze objecten ooit deel uitmaakten van een planetenstelsel dat overeenkomsten vertoont met ons eigen zonnestelsel. Witte dwergen zijn de compacte, hete overblijfselen van zonachtige sterren die het einde van hun leven bereikt hebben.

De atmosferen van deze objecten zouden normaal gesproken voor een groot deel uit waterstof en helium moeten bestaan, maar in sommige gevallen blijken deze vervuild te zijn met zwaardere elementen, zoals calcium en magnesium. De nieuwe waarnemingen doen vermoeden dat de sterren, welke vaak ongeveer even groot zijn als de aarde, soms getroffen worden door een trapsgewijze regen van stof dat hen omringd en infrarode straling uitzendt dat opgevangen kan worden door de ruimtetelescoop Spitzer.

De gegevens suggereren dat één tot drie procent van de witte dwergsterren op deze manier vervuild worden en dat de stofdeeltjes afkomstig zijn van rotsachtige objecten, waaronder planetoïden. Deze rotsblokken zijn in de meeste gevallen het restant van de bouwstenen die planeten zoals onze aarde vormen. De resultaten die recentelijk zijn verkregen wijzen erop dat deze relatief kleine objecten bij naar schatting vijf miljoen witte dwergen in onze eigen Melkweg te vinden zijn en zijn in overeenstemming met de ideeën die men heeft over het zogeheten Rochelimiet, dat aangeeft op welke afstand van een ster een hemellichaam zal desintegreren door de getijdenkrachten die de metgezel op het object uitoefent.

Wat misschien nog wel het meest bijzondere is, is dat aan de hand van de elementen die in de atmosfeer van een witte dwerg aanwezig zijn bepaald kan worden wat de samenstelling was van de ‘vernietigde’ rotsblokken en welke overeenkomsten het planetenstelsel dat de gestorven ster mogelijk nog omringt vertoont met ons zonnestelsel.

Korst neutronenster is tien miljard keer zo sterk als staal

Uit pas uitgevoerde simulaties blijkt dat de korst van neutronensterren ruim tien miljard keer zo sterk is als staal, wat betekent dat het oppervlak van deze zeer dichte objecten waarschijnlijk stevig genoeg is om afplattingen op de ster, welke ontstaan door de snelheid waarmee het om diens as roteert, in stand te houden. Deze zouden wellicht gravitionele golven produceren die op onze planeet gedectecteerd kunnen worden aan de hand van experimenten. Neutronensterren zijn in feite de kernen die overblijven wanneer het leven relatief massieve sterren eindigt in de vorm van een supernova.

Doordat de objecten evenveel massa in hun bezit hebben als de zon en deze materie ‘verpakt’ zit in een bol van slechts twintig kilometer in doorsnee, hebben deze objecten een extreme hoge dichtheid. Sommigen van hen draaien enkele honderden keren per seconde om hun as en zouden hierdoor grote rimpelingen of golven in de ruimtetijd kunnen creëren, al kan dat alleen het geval zijn als het oppervlak van de sterren asymmetrisch is door de aanwezigheid van afgeplatte delen of andere afwijken. Materiaal dat afkomstig is van een nabijgelegen ster kan dergelijke oneffenheden veroorzaken. Maar wat men zich al langer af heeft gevraagd, is of het oppervlak van een neutronenster sterk genoeg is om het gewicht van bubbels en dergelijke op te vangen.

De korst bestaat normaliter uit kristallen van atomen die rijk zijn aan neutronen. Aangezien experimenten in laboratoria de uitzonderlijke omstandigheden op het oppervlak van dergelijke sterren niet na kunnen bootsen, veronderstelden astronomen dat de korst even sterk zou zijn als de sterkste substanties op aarde.

De nieuwe computersimulaties, die zijn uitgevoerd door Charles Horowitz en Kai Kadau van het Los Alamos National Laboratory, hebben echter aangetoond dat de korst veel steviger is. Materialen zoals rots en staal breken gauw doordat ze kleine gaten bevatten, maar de enorme druk in neutronensterren zou ervoor zorgen dat deze opgeheven worden en de kristallen maarliefst tien miljard keer zo stevig zijn als staal.

Hubble getuige van spectaculaire lichtshow in reusachtig sterrenstelsel

In een tijdsbestek van ruim zeven jaar heeft de Hubble Space Telescope een spectaculaire lichtshow mogen aanschouwen in het sterrenstelsel M87, dat een supermassief zwart gat bevat in diens kern. Vanuit het centrum worden voortdurend twee verschillende straalstromen van heet gas de ruimte in gespuwd en één van hen is in de afgelopen jaren negentig keer zo helder geworden als normaal het geval is.

Een verklaring voor het verschijnsel heeft men tot op de dag van vandaag nog niet gevonden en ook het feit dat de helderheid van de ‘jet’ van materie steeg, vervolgens weer afzwakte en diens magnitude later opnieuw hoger werd roept veel vragen op. Of de stromen die te vinden zijn in andere sterrenstelsels hetzelfde gedrag vertonen is ook nog niet bekend.

De meeste supermassieve zwarte gaten verspreiden enorme jets die het resultaat zijn van de verorbering van een ring van materie die de objecten omgeven. De stromen van heet gas zouden veroorzaakt worden door magnetische veldlijnen die onder invloed staan van de massa van de zwarte gaten en ervoor zorgen dat elektrisch geladen deeltjes naar buiten worden gedreven.

De knot die in de onderzochte jets ontstond bevond zich op ongeveer 214 lichtjaar van het centrum van M87, dat deel uitmaakt van de bekende Virgo-cluster, en verhelderde tussen 1999 en 2005. Mogelijk kwam de materie op weg naar de interstellaire ruimte in botsing met wolken van gas, die ervoor zorgden dat de klont in de jet opgloeide.

Een andere verklaring houdt in dat de verhelderingen veroorzaakt werden door zogenaamde kortsluitingen in het magnetische veld dat in het centrum van het reusachtige stelsel te vinden is. Als dat het geval is, zou de tot HST-1 benoemde klont in verband staan met zonnevlammen die de sterren in de kern uitstoten. M87 bevindt zich op een afstand van 54 miljoen lichtjaar van de aarde en is met een relatief kleine telescoop al zichtbaar.

Rotsblokken werpen schaduw op ringenstelsel Saturnus

Even aandacht voor de volgende opname van de ruimtesonde Cassini. Aangezien de equinox op de reuzenplaneet Saturnus over enkele maanden aan zal breken, worden diens ringen vanaf het aardoppervlak gezien steeds minder goed zichtbaar en zullen we over een tijdje recht tegen het ringenstelsel aan kijken. Dat zorgt er niet alleen maar voor dat de bekendste manen van de gasreus een schaduw werpen op de ringen, zoals Mimas of Tethys dat in dit geval doet, maar ook dat de rotsblokken in het stelsel dat Saturnus omringt een deel van het zonlicht blokkeren. Door oplettende bezoekers van UnmannedSpaceflight.com werden de schaduwen, welke veroorzaakt worden door duizenden rotsen en kleine manen, op enkele foto’s die het ruimtevaartuig recentelijk nam opgemerkt. Het is de eerste keer dat men de objecten die het indrukwekkende ringenstelsel van Saturnus vormen in beeld heeft gebracht.

STEREO gaat op zoek naar brokstukken op aarde gebotste planeet

Twee identieke sondes van de ruimtevaartorganisatie NASA bereiden zich voor op het betreden van een gebied waarin een antwoord gevonden kan worden op de vraag hoe de maan precies is ontstaan. Het duo, dat bekend is onder de naam STEREO, nadert op dit moment één van de zogeheten Lagrangepunten, waar de combinatie van de aantrekkingskracht van de zon en onze planeet ervoor zorgt dat de daar aanwezige stofdeeltjes en asteroïden bij elkaar blijven. Twee van de vijf gebieden waar dit het geval is zullen tijdens de missie van de vaartuigen bezocht worden. De punten zouden kleine brokstukken kunnen bevatten van een planeet ter grootte van Mars die zich enkele miljarden jaren in het zonnestelsel bevond.

Theia, zoals de hypothetische wereld wordt genoemd, werd naar verluid op een gegeven moment uit diens baan gestoten door een andere groeiende planeet en kwam vervolgens op ramkoers te liggen met de aarde. Bij de catastrofale inslag die volgde werd een grote hoeveelheid materiaal de ruimte in geslingerd, dat naar alle waarschijnlijkheid later onze enige natuurlijke satelliet vormde. De theorie is voor de hand liggend, aangezien het verklaart waarom de maan een relatief kleine ijzeren kern heeft.

De aarde en Theia waren op het moment dat de botsing plaatsvond namelijk groot genoeg om gesmolten te zijn, waardoor zwaardere elementen zoals ijzer de mogelijkheid hadden om hun inwendige te vormen. Diens buitenste lagen, welke onder meer uit het silicium bestonden, zouden bij de inslag los zijn gekomen, waardoor de maan uiteindelijk geboren werd uit materiaal dat voornamelijk uit lichtere elementen bestond. De camera’s van STEREO moeten nu op zoek gaan naar de brokstukken die Theia mogelijk achterliet in de Langrangepunten.

Jacht op tweede aarde begonnen met afwerping stofkap Kepler

Ingenieurs van de ruimtevaartorganisatie NASA hebben de stofkap van de onlangs gelanceerd telescoop Kepler met succes af weten te werpen. De missie van het vaartuig is een belangrijke stap in de zoektocht naar het antwoord op de vraag of er in het nabijgelegen deel van het universum planeten aanwezig zijn die veel overeenkomsten vertonen met de aarde.

De ruimtetelescoop, welke op 6 maart jongstleden vertrok vanuit Cape Canaveral in Florida, zal in de komende jaren meer dan honderdduizend sterren in ons melkwegstelsel onder de loep nemen waarvan gedacht wordt dat ze omcirkeld kunnen worden door een planeet die zich in de ‘bewoonbare zone’ van de ster, een relatief warm gebied waar vloeibaar water voor kan komen, bevindt. Diens belangrijkste instrument, een zogeheten licht- of fotometer, bevat met 42 CCD-chips de grootste camera die ooit de ruimte in is gebracht. Met behulp van dit apparaat zal men op zoek gaan naar sterren waarvan het licht voor een deel geblokkeerd wordt door een planeet die tussen diens moederster en de aarde in staat.

De ovaalvormige stofkap beschermde het instrument tijdens en na de lancering tegen vervuiling en wist verstrooid licht, dat de telescoop binnen kon dringen en gevoelige detectors had kunnen beschadigen, buiten te houden. Nu de ruis die de chips van Kepler genereren in kaart is gebracht en deze in de toekomst uit de wetenschappelijke gegevens gefilterd kunnen worden, is men klaar voor de jacht op een tweede aarde.

Nieuwe aanwijzingen voor ondergrondse oceaan op maan Titan

Onder het oppervlak van Titan, de grootste maan van ringenplaneet Saturnus, bevindt zich volgens een geofysicus van de Universiteit van Stanford wellicht een vloeibare oceaan van koolwaterstoffen, een groep organische verbindingen waar onder andere methaan onder valt. Tot die conclusie zijn Howard Zebker en het team van onderzoekers dat hij leidde gekomen met behulp van metingen die zijn verricht door de ruimtesonde Cassini, welke de afgelopen tijd radarsignalen naar het oppervlak van de maan heeft gestuurd. Met een diameter van ongeveer 5150 kilometer is de natuurlijke satelliet groter dan rotsplaneet Mercurius en in tegenstelling tot de meeste objecten in het zonnestelsel van vergelijkbare grootte is Titan geen perfecte bol, zo blijkt uit het onlangs voltooide onderzoek. De maan is namelijk afgeplat bij diens polen, waar de grond zich gemiddeld zevenhonderd meter lager bevindt dan het geval is bij de evenaar. Dit sluit goed aan bij een beoogde verklaring voor het feit dat de meren van koolstofwaterstoffen op het Titaanse oppervlak – die bestaan uit vloeibaar ethaan en mogelijk ook uit methaan – alleen in de poolgebieden gevonden kunnen worden. Indien er daadwerkelijk een ondergrondse oceaan voorkomt in het inwendige van de maan, kunnen deze meren simpelweg plekken zijn waar het oppervlak laag genoeg ligt om een deel hiervan bloot te leggen. Echter is men ook met een andere verklaring voor de opvallende verspreiding van de meren op de proppen gekomen: de omstandigheden in de poolregionen zijn dusdanig dat het bij tijd en wijle koolwaterstoffen regent. De mensen die de gegevens die door de Cassini worden verzameld analyseren, hoeven zich voorlopig dus niet te vervelen.

Spitzer neemt buurstelsel M33 onder de loep

In het kader van het Internationaal Jaar van de Sterrenkunde draagt ook de Spitzer Space Telescope een steentje bij met een opname van het relatief nabijgelegen sterrenstelsel M33, dat zich op een afstand van 2,9 miljoen lichtjaar in het sterrenbeeld Driehoek (Triangulum) bevindt. Het stelsel maakt samen met onze Melkweg deel uit van een groep die samen door het universum reist en waarvan de leden invloed op elkaar uitoefenen met hun zwaartekracht. Hierdoor is M33 één van de weinige objecten die naar ons sterrenstelsel toe beweegt.

De blauwachtige sterren die op de foto zichtbaar zijn, bevinden zich in werkelijkheid in ons eigen stelsel, terwijl de stofdeeltjes in het buurstelsel een rode of roze kleur hebben. Omdat de opname in infrarood licht is genomen, lijkt het spiraalstelsel groter te zijn dan in zichtbaar licht het geval is. Dat komt doordat de ruimtetelescoop ook de straling van koeler materiaal op kan vangen. Deze stofdeeltjes bewegen zich vanuit de buitenste regionen van het stelsel naar buiten, maar wat daar de oorzaak van is heeft men nog niet kunnen achterhalen. De kans bestaat dat winden van gigantische sterren of supernovae er verantwoordelijk voor zijn. Klik hier voor een grotere versie van de afbeelding.

Noord-Korea dreigt Japan aan te vallen door lancering ‘satelliet’

Spannende tijden voor de landen in de Grote Oceaan. Tussen vandaag en aanstaande woensdag zal Noord-Korea namelijk een communicatiesatelliet in een baan om de aarde brengen. Nu is dat geen buitengewone prestatie in deze tijden, ware het niet dat de Verenigde Staten, Japan en Zuid-Korea denken dat de militaire natie met de lancering het ballistische raketsysteem Taepodong-2 op de proef wil stellen. Indien hun verdenkingen blijken te kloppen en de poging succesvol verloopt, zal het land in staat zijn om zelfs Hawaï of Alaska aan te vallen met nucleaire wapens.

Maar waar men zich op dit moment meer zorgen over maakt is de boodschap die Noord-Korea heeft aan Japan, dat de raket zal neerhalen als deze dreigt neer te komen op het buurland. “Als Japan de raket roekeloos ‘onderschept’ voor vreedzame bedoelingen, zullen we belangrijke doelen in het land aanvallen,” zei de KPA, het Noord-Koreaanse leger. En als dat eenmaal gebeurt, lijken de rapen gaar te zijn – zeker in het geval dat een natie als Noord-Korea, dat al lange tijd chemische, biologische en nucleaire wapens ontwikkelt en inspecteurs nauwelijks toelaat, er bij betrokken is.

De Amerikaanse regering tracht het land via de Verenigde Naties enkele sancties op te leggen, maar de Koreanen hopen ondertussen dat Rusland en China deze zullen blokkeren. Spionagesatellieten hebben in ieder geval aangetoond dat de raket, welke gereed staat voor lancering en van brandstof wordt voorzien, inderdaad een satelliet aan boord heeft, maar volgens verschillende buurlanden wordt deze alleen gebruikt om het werkelijke doel van de natie te verdoezelen. Wat er de komende dagen gaat gebeuren kunnen we slechts afwachten, maar het mag in ieder geval duidelijk zijn dat Noord-Korea met vuur aan het spelen is.

Nabije universum gedetailleerder in kaart gebracht dan ooit

Een team van onderzoekers heeft onlangs de meest gedetailleerde kaart van de sterrenstelsels die zich in het nabijgelegen universum bevinden voltooid. Niet alleen kan men nu bepalen waar de objecten zich bevinden, maar ook waar ze zich naar toe bewegen, met welke snelheid en wat de oorzaak van hun beweging is. De stelsels staan onder invloed van elkaar aantrekkingskracht en door hun bewegingen in kaart te brengen, kunnen onderzoekers bepalen welke gravitationele krachten invloed hebben op het deel van het universum waar wij ons in bevinden en de zichtbare en onzichtbare materie die zich om ons heen bevindt verspreid is. In het belang van het project sloegen sterrenkundigen uit het Verenigd Koninkrijk, Australië en de Verenigde Staten de handen ineen en werd de zuidelijke sterrenhemel een met behulp van een 1,2-meter telescoop in beeld gebracht. Men heeft nu de posities van meer dan 110.000 stelsels vast weten te leggen en is tot de conclusie gekomen dat onze ‘kosmische tuin’ meer dan vijfhonderd ‘lege’ gebieden bevat waarin geen sterrenstelsels voorkomen. En dat terwijl nog slechts een klein deel van het voor ons zichtbare heelal in kaart werd gebracht. Indrukwekkend, is het niet?

Hubble fotografeert door publiek gekozen botsende sterrenstelsels

Vers van de pers: een opname van het object Arp 274, dat ter gelegenheid van het Internationaal Jaar van de Sterrenkunde afgelopen woensdag en donderdag onder de loep werd genomen door de Hubble Space Telescope. Het groepje, dat ook wel NGC 5679 wordt genoemd, bestaat uit drie sterrenstelsels die onder invloed van elkaars zwaartekracht verwikkeld zijn in een hevige strijd en bevindt zich op een afstand van ongeveer vierhonderd miljoen lichtjaar van de aarde.

Plannen voor grootschalige missie naar buurplaneet Venus

Als het aan adviseurs van de ruimtevaartorganisatie NASA ligt gaat men binnen vijftien jaar de aandacht vestigen op een buurplaneet van de aarde die tot nu toe redelijk op de achtergrond is gebleven: Venus. Na een bezoek aan gasreus Jupiter en diens manenstelsel zou een grootschalige missie, waar twee heteluchtballonnen, twee landers en één orbiter deel uit van moeten maken, het volgende ‘vlaggenschip’ moeten zijn.

De drie tot vier miljard kostende vloot zou tussen 2020 en 2025 op weg moeten gaan naar de gloedhete planeet, die gekenmerkt wordt door een oppervlaktetemperatuur van maarliefst 450 graden Celsius en dichte wolken waar voortdurend zwavelzuur uit regent. In vergelijking met de andere planeten in het zonnestelsel heeft Venus voorheen nog niet echt de aandacht getrokken, maar volgens het team dat diens plannen deze maand publiceert is het ‘duivelse zusje’ interessant genoeg om uitgebreid onderzocht te worden. Zo bestaat er al lange tijd onduidelijkheid over wat er gebeurd is met de grote hoeveelheden water die het Venusiaanse oppervlak naar alle waarschijnlijkheid in het verre verleden bevatte en wat het extreme broeikaseffect op de wereld heeft veroorzaakt.

Een catastrofale inslag zou daar verantwoordelijk voor kunnen zijn, maar om op die vragen een duidelijk antwoord te formuleren willen de onderzoekers op een hoogte van 55 kilometer twee met talloze instrumenten uitgeruste ballonnen laten vliegen en een tweetal landers laten afdalen naar het oppervlak van Venus. Ook een orbiter die op zoek moet gaan naar tekens van vulkanische activiteit behoort tot de plannen. Of het bij plannen blijven zal de toekomst ons ongetwijfeld leren.

Lancering maansonde vindt op zijn vroegst plaats in juni

De ruimtevaartorganisatie NASA heeft besloten om de lancering van de Lunar Reconnaissance Orbiter, een experimentele ruimtesonde die de eerste stap vormt in de terugkeer van de mens op onze natuurlijke satelliet, uit te stellen naar juni. Het vaartuig zou aanvankelijk komende maand al vertrekken, maar omdat de aanvang van een militaire missie is verschoven kan de orbiter pas later de ruimte in gebracht worden. De missie kan nu van start gaan vanaf 2 en 17 juni, wanneer een periode aanbreekt waarin de lancering met een Atlas 5-raket plaats kan vinden.

De LRO zal voornamelijk ingezet worden om het maanoppervlak topografisch in kaart te brengen, onderzoek te verrichten aan de straling uit die ruimte die onze naaste buur bereikt en wat de omstandigheden zijn op de maanpoolgebieden, waar mogelijk materiaal te vinden is dat waterijs bevat. Ook moet de orbiter het maanoppervlak op een resolutie van een halve meter in beeld gaan brengen, wat het kiezen van een geschikte landingsplek voor astronauten die in de toekomst naar de maan zullen afreizen vergemakkelijkt.

Aan boord van de raket die het vaartuig in de ruimte zal brengen bevindt zich de LCROSS, een kleine sonde die mee zal reizen met zijn grotere ‘broer’ en met een snelheid van zo’n negenduizend kilometer per uur in zal slaan op de zuidpool van de maan, en wel in de krater Shackleton. Het is één van de vele kraters op onze natuurlijke satelliet waarvan de bodem slechts zelden wordt beschenen door de zon.

De zon hield zich in de afgelopen eeuw jaar slechts één keer stiller

Het gedrag van de zonnecyclus vertoont eigenlijk veel overeenkomsten met dat van de beurs. Op het moment dat men denkt dat men denkt dat diens bodem is bereikt, kan het nog lager. In het afgelopen jaar was dat het geval: slechts op honderd dagen, zo’n 28 procent van alle dagen, waren er zonnevlekken te zien op het oppervlak van onze ster. Alleen in 1913 was dat aantal kleiner, toen de zon op maarliefst 311 dagen vlekkenloos was. En de trend van vorig jaar lijkt zich ook in 2009 door te zetten. “Dit is de meest rustige zon die we hebben gezien in de afgelopen eeuw,” gaf David Hathaway, deskundige op het gebied van zonnevlekken van het Marshall Space Flight Center, dan ook aan.

Door het rustige gedrag is de zonnewind, een stroom van elektrisch geladen deeltjes, in kracht afgenomen en is de helderheid van onze ster op zichtbare en ultraviolette golflengten met respectievelijk één vijftigste en zes procent afgenomen. Ook zendt ons ‘vuur aan de hemel’ minder radiostraling uit dan in de afgelopen tientallen jaren het geval was. Deze bijwerkingen zouden tot gevolg hebben dat de aardse dampkring minder verhit wordt, de levensduur van satellieten en dus ook van ruimteafval hoger is en het magnetisch veld van onze planeet minder bloot wordt gesteld aan zonnedeeltjes.

Hoewel de huidige cyclus het ene na het andere record lijkt te breken en er voorlopig geen einde lijkt te komen aan de kalmte, zal de zon naar verwachting over enkele jaren weer behoorlijk actief zijn. Volgens Dean Pesnell van het Goddard Space Flight Center zullen er tegen het einde van het jaar waarschijnlijk nieuwe zonnevlekken verschijnen, waarna het maximum van de huidige zonnecyclus in 2012 of 2013 plaats zal vinden. De meningen over de intensiteit van de piek zijn verdeeld: sommige onderzoekers denken dat het zonneoppervlak weinig activiteit zal blijven vertonen, terwijl anderen veronderstellen dat het maximum wel eens rampzalig kan gaan verlopen. We zullen het zien.

Crew ontsnapt aan de dood tijdens geheime missie shuttle Atlantis

Bijna drie jaar nadat Space Shuttle Challenger tijdens diens lancering tot ontploffing kwam, heeft de ruimtevaartorganisatie NASA in december 1988 bijna het ruimteveer Atlantis en vijf bemanningsleden verloren, zo heeft de website Spaceflight Now op weten te vangen uit mond van voormalig astronaut Robert Gibson. Tijdens de lancering van het ruimteveer verloor men het isolatiemateriaal van één van de voortstuwingsraketten, dat vervolgens de onderkant van de shuttle zelf ernstig beschadigde. Het leven van de crew hing tijdens de landing daardoor aan een zijden draadje, zo bleek later. Naar eigen zeggen had het volgens Gibson niet veel gescheeld of Atlantis was tijdens diens terugkeer in de dampkring uiteen gespat.

HD-video: Lancering en landing van shuttle Discovery

Op 16 maart jongstleden vertrok Space Shuttle Discovery met aan boord zeven bemanningsleden vanaf het Kennedy Space Center naar het internationale ruimtestation ISS. Diens missie was officieël gepland voor 16 april 2009, maar vanwege de reparatiemissie die dit jaar uitgevoerd zal worden voor de Hubble Space Telescope werd de aanvang van STS-119 verschoven. Voor wie de lancering en de landing van het ruimteveer, dat in april en mei van het afgelopen jaar voor het laatst in actie kwam gemist heeft, hebben we enkele beelden van hoge kwaliteit. Veel kijkplezier!

Fotogallerij: Touchdown! Discovery geland op aarde

Vanavond om 20.13 uur is Space Shuttle Discovery met diens zevenkoppige bemanning veilig teruggekeerd op aarde na een belangrijke missie. Nadat de lancering van het ruimteveer eerder herhaaldelijk uit was gesteld, werd in de afgelopen dertien dagen onder meer een nieuwe set zonnepanelen met batterijen afgeleverd bij het internationale ruimtestation ISS en kon de installatie van een systeem dat urine in drinkwater omzet voltooid worden. Het complex draait nu op volle kracht en na de landing van vandaag in Florida kon men dan ook met een tevreden gevoel terugkijken op missie STS-119. Een fotogallerij.

Vuurbal van Tunguska was mogelijk een chemische ‘komeetbom’

Op 30 juni 1908 vond er boven een niet bewoond deel van Rusland dat ook wel Tunguska wordt genoemd een enorme explosie plaats. De gebeurtenis is waarschijnlijk één van de langst in stand houdende mysteries van onze planeet. Wat zou een ontploffing in de atmosfeer kunnen veroorzaken waarbij duizend keer zoveel energie vrijkwam als bij het exploderen van de atoombommen in Hiroshima, een gebied ter grootte Luxemburg werd ontboomd en geen krater ontstond? Een Russische wetenschapper denkt het antwoord op die vraag te hebben gevonden: een komeet die een relatief grote hoeveelheid materiaal in de atmosfeer loosde.

Levensvriendelijke planeten kunnen zichzelf verraden

Radiosignalen van de magnetische velden van bewoonbare planeten zouden de werelden kunnen verraden nu de telescopen die in de toekomst in gebruik worden genomen deze kunnen opvangen, zo blijkt uit een onderzoek dat is uitgevoerd door Joseph Lazio en enkele collega’s van het Naval Research Laboratory. De signalen kunnen ontstaan als het magnetische veld van een planeet buiten ons zonnestelsel geraakt wordt door hoog-energetische deeltjes die meegevoerd worden door de zonnewind.

Supermassief zwart gat bij M33-X7 nader verklaard

De Utrechtse sterrenkundepromovenda Selma de Mink heeft een verrassend simpele verklaring gevonden voor het zware zwarte gat in de nauwe dubbelster M33-X7, dat veel zwaarder is dan standaard-stermodellen kunnen verklaren. De Mink heeft gekeken naar de mengprocessen in dergelijke snel roterende, zeer nauwe dubbelsterren en concludeert dat die ervoor zorgen dat de dubbelsterren niet uitzetten, maar klein blijven, geen massa aan elkaar overdragen en op gewicht blijven. Haar bevindingen worden binnenkort gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics.

‘Wereldwijde ramp voorkomen door uitbannen ozonvretende stoffen’

Het scheelde niet veel of het jaar 2065 had er stukken minder rooskleurig uit gezien als we op dit moment hopen. Uit een onderzoek dat is uitgevoerd door atmosferische chemici van de ruimtevaartorganisatie NASA blijkt namelijk dat ruim twee derde van de ozonlaag, een deel van de atmosfeer dat het leven op aarde bescherming biedt tegen schadelijke straling uit de ruimte, zou zijn verdwenen als 193 landen in 1989 de handen niet ineen hadden geslagen om stoffen die het gas ozon aantasten uit te bannen. De opgestelde computersimulaties laten zien dat het, indien er geen maatregelen waren genomen, over enkele tientallen jaren zo goed als onmogelijk was geweest om veilig in de zon te kunnen lopen zonder kanker te krijgen.

Ruimtetelescopen Hubble en Spitzer zien lot van het melkwegstelsel

Over ruim vijf miljard jaar zal er een botsing plaatsvinden tussen onze Melkweg en het relatief nabij gelegen Andromedastelsel. Over wat de fusie van het tweetal uiteindelijk precies teweeg zal brengen valt alleen maar te gissen, maar mede dankzij de aanwezigheid van een sterrenstelsel dat zich op ruim vierhonderd miljoen lichtjaar in het sterrenbeeld Slangendrager (Ophiuchus) bevindt, kan men meer te weten komen over het lot dat het melkwegstelsel is bezegeld. Het object, dat NGC 6240 wordt genoemd en onder de loep is genomen door de ruimtetelescopen Hubble en Spitzer, bevat twee aparte kernen van fuserende stelsels, welke worden aangedreven door een zwart gat dat vele miljoenen keer zo massief is als de zon.

Nu in de aanbieding: een stuk grond op de maan, Venus of Mars

Denk maar niet dat de economische crisis alleen maar invloed heeft op het grondbezit op onze eigen planeet, want volgens een medewerker van Lunar Embassy, een bedrijf dat voor een zachte prijs stukken grond op onze natuurlijke satelliet en de buurplaneten Venus en Mars aanbiedt, is aan de tegenvallende verkoop goed te merken dat er minder wordt besteed. Hoewel velen nogal skeptisch zijn over de verkoop, leek het ons wel de moeite waard om melding te maken van de prijsverlaging. Of je dertig euro over hebt voor een certificaat met een foto van de maan moet je natuurlijk zelf weten.

Waar zijn de broertjes en zusjes van de zon gebleven?

De zon is 4,6 miljard jaar geleden ontstaan in een groep van een paar duizend sterren, zo blijkt uit onderzoek van Simon Portegies Zwart van de Universiteit van Amsterdam. Uit zijn analyse blijkt dat deze sterren zich bevonden in een sterrenhoop met een diameter van minder dan 20 lichtjaar en een massa van 500 tot 3000 zonsmassa’s, helemaal aan de andere kant van de Melkweg, zo’n 44.000 lichtjaar van de plek waar wij nu leven. Het onderzoeksresultaat wordt binnenkort gepubliceerd in The Astrophysical Journal.

Bemanning ruimtestation ISS geëvacueerd door naderend ruimtepuin

De drie bemanningsleden die op dit moment in het internationale ruimtestation ISS verblijven, zijn vroeg in de avond geëvacueerd toen bleek dat een stuk ruimtepuin mogelijk in botsing zou komen met het complex. Het brokstuk, dat een doorsnede heeft van ongeveer dertien centimeter en afkomstig is van een satellietmotor die ook wel PAM-D wordt genoemd, passeerde het station om 18.39 uur Nederlandse tijd. Omdat de afstand tussen het ISS en het stuk puin slechts 4,5 kilometer had kunnen bedragen, werd het drietal ruim een uur voor de passage verzocht om de Soyuz-capsule, een vaartuig waar Rusland diens kosmonauten normaliter mee in de ruimte brengt, te betreden.

Kannibalistische Jupiter at talloze manen op

De vier grootste manen die momenteel in een baan om reuzenplaneet Jupiter draaien, zijn de laatste ‘overlevenden’ van op zijn minst vijf generaties manen die de gasreus ooit omcirkelden. Alle andere objecten, wellicht twintig of meer in totaal, werden in de vroege dagen van het zonnestelsel verorberd door de ‘koning der planeten’. Dat is de uitkomst van een onderzoek dat onder leiding stond van Robin Canup van het Southwest Research Institute in de Amerikaanse staat Colorado. Het Joviaanse manenstelsel speelt een belangrijke rol in de wetenschappelijke historie, omdat Galileo Galilei aan de hand van waarnemingen aan de objecten vierhonderd jaar geleden vast kon stellen dat niet alle hemellichamen om de aarde draaien.

Dwergplaneet Ceres: een mogelijk door microben bewoonde wereld?

Al decennia lang hopen astrobiologen elders in het heelal leven te vinden. Niet alleen worden andere planetenstelsels afgespeurd in de zoektocht naar bewoonbare werelden, maar ook in ons zonnestelsel zijn enkele objecten te vinden die primitieve levensvormen kunnen herbergen. Tot dusver heeft men de aandacht alleen gericht op werelden als onze buurplaneet Mars of ijzige manen als Europa, maar volgens Joop Houtkooper van de Universiteit van Giessen in Duitsland kan onder de omstandigheden die op dwergplaneet Ceres heersen ook leven ontstaan zijn of gevormd worden.

Hubble ziet ‘oorlog’ tussen drie sterrenstelsels

De Hubble Space Telescope heeft een spectaculaire opname gemaakt van drie sterrenstelsels die verwikkeld zijn in een hevige strijd die wellicht resulteert in het verloren gaan van één van hen. De objecten, die zich op een afstand van ongeveer honderd miljoen lichtjaar van onze planeet bevinden in het sterrenbeeld Zuidervis (Piscis Austrinus), staan al sinds lange tijd onder de invloed van elkaars zwaartekracht en zullen waarschijnlijk ooit fuseren tot een enorm groot en massief stelsel. De beelden die zijn verkregen met behulp van de bekende ruimtetelescoop kunnen astronomen helpen met het in kaart brengen van de stromen gas die de objecten verbinden.

Chinese ruimtesonde slaat te pletter op de maan

Een Chinese maansonde is zondag volgens planning op de maan neergestort. De Chang’e-1 had na zestien maanden in de ruimte het werk erop zitten. Dat meldt het Chinees staatspersbureau Xinhua. De crash op het maanoppervlak moet de Chinezen informatie verschaffen over landingen op de maan. Peking wil in 2012 een onderzoeksrobot naar de maan sturen en weer terughalen. Het ambitieuze maanprogramma van de Chinezen moet ertoe leiden dat uiteindelijk een persoon op de maan gezet kan worden.

NASA geeft voorlopig groen licht voor lancering shuttle Discovery

De ruimtevaartorganisatie NASA hoopt na herhaaldelijk uitstel om technisch-preventieve redenen de shuttle Discovery op 13 maart naar het internationaal ruimtestation ISS te lanceren. Aanvankelijk diende de Discovery op 12 februari te vertrekken. De start werd echter al enkele keren verschoven omwille van een verdacht brandstofventiel in de drie hoofdmotoren van de shuttle. Het zijn ventielen waardoor waterstof in gasvorm naar de enorme externe brandstoftank wordt gekanaliseerd.

Migratie reuzenplaneten zorgde voor hevig kosmisch bombardement

Onderzoekers van de Universiteit van Arizona denken een verklaring gevonden te hebben voor het feit dat de asteroïdegordel, een gebied tussen de banen van de planeten Mars en Jupiter, meer rotsachtige objecten zou moeten bevatten dan in werkelijkheid het geval is. De ‘missende’ planetoïden vormen waarschijnlijk het bewijs voor een gebeurtenis die ongeveer vier miljard jaar geleden plaatsvond, toen de reuzenplaneten in ons zonnestelsel migreerden naar de plek waar zij zich op dit moment bevinden. Door de migratie zouden de binnenste planeten, waaronder de aarde, gedurende een lange periode een hevig kosmisch bombardement hebben moeten ondergaan.

Ligt de oorsprong van het aardse leven op Mars?

Het idee dat de voorouderlijke microben waar het leven op aarde van afstamt afkomstig zijn van het oppervlak van onze buurplaneet Mars bestaat al langer, maar de theorie lijkt steeds meer aanhang te winnen in de wetenschappelijke gemeenschap. Volgens Jay Melosh, wetenschapper aan de Universiteit van Arizona in de Verenigde Staten, is het geologisch gezien goed mogelijk dat organismen via meteorieten de oversteek naar onze wereld hebben gemaakt. “Een biologische uitwisseling tussen de planeten in het zonnestelsel lijkt niet alleen mogelijk, maar ook onafwendbaar te zijn,” verklaarde hij in een interview. “Het leven kan op Mars zijn ontstaan en later op het aardoppervlak zijn belandt.”

Krachtigste explosie ooit gezien door satelliet Fermi

Onderzoekers hebben met behulp van de ruimtetelescoop Fermi het licht van de krachtigste explosie van gammastraling die tot op de dag van vandaag werd geobserveerd op weten te vangen. Bij de flits, waar men afgelopen herfst op stuitte in het sterrenbeeld Carina, kwam negenduizend keer zoveel energie vrij als bij supernovae het geval is. GRB 080916C, zoals de buitengewone ontploffing wordt genoemd, voltrok even na middernacht in Nederland en werd in beeld gebracht door twee wetenschappelijke instrumenten van het ruimtevaartuig: de Large Area Telescope en de Gamma-ray Burst Monitor. Later bleek dat de uitstoot van de explosie drieduizend tot vijf miljard keer zoveel energie bevatte als het zichtbare licht.

Zaten er Martiaanse waterdruppels op lander Phoenix?

NASA’s Phoenix-marslander is waarschijnlijk eind mei 2008 geland in een plas water op de rode planeet. Dat leiden wetenschappers af uit de analyse van foto’s die het ruimtetuig doorstuurde. Op die foto’s zijn druppels te zien op het landingsgestel. Dat meldt de website van het gerenommeerde tijdschrift New Scientist. De aanwezigheid van water op onze rode planeet is niet nieuw. Maar tot nu werd aangenomen dat het alleen in de vorm van ijs aan de oppervlakte was. De nieuwe ontdekking versterkt het idee dat er in de bodem van Mars flink wat water zit.

Einde Hubble wellicht nabij door botsing satellieten

De botsing tussen een satelliet van Iridium en een Russische satelliet heeft mogelijk gevolgen voor een ander ruimtevaartuig: de Hubble Space Telescope. Nadat de twee sondes vorige week dinsdag met hoge snelheid op elkaar klapten, heeft er zich een groeiende wolk van puin gevormd die vandaag de dag al uit zo’n zeshonderd volgbare brokstukken bestaat. Omdat deze met een snelheid van bijna dertigduizend kilometer per uur in een baan rond de aarde draaien, kan het puin ruimtevaartuigen ernstig beschadigen. Zo ook de Space Shuttle Atlantis, die enkele astronauten in mei naar de Hubble moet brengen voor een laatste reparatiemissie.

Groen licht voor grootschalige missie naar Jupiter en zijn manen (update)

Op een bijeenkomst die werd gehouden in Washington hebben de ruimtevaartorganisaties NASA en ESA besloten om de handen ineen te slaan voor een uitgebreide missie naar de ‘koning der planeten’ Jupiter en diens vier grootste manen Ganymedes, Callisto, Europa en Io. Er waren al langer plannen voor een gezamenlijk bezoek aan een buitenplaneet, maar er bestond nog geen duidelijk over welke wereld het eerste doel zou worden. Uit de conferentie is naar voren gekomen dat twee ruimtesondes de reuzenplaneet vanaf 2026 moeten onderzoeken en er in de tussentijd voorbereidingen worden getroffen voor een missie naar Saturnus en diens mogelijk levensvatbare manen Titan en Enceladus.

Carinanevel te zien op adembenemende opname van ESO

Vanuit één van de donkerste delen van Chili heeft een telescoop van het European Southern Observatory één van de meest uitgestrekte en de helderste nevels aan de hemel in ongekend detail vast weten te leggen. Het object in kwestie, dat ook wel bekend is onder de naam NGC 3372, bevindt zich op een afstand van 7500 lichtjaar van de aarde en wordt gekenmerkt door krachtige winden en hevige straling die afkomstig zijn van massieve sterren, welke een ravage creëren in de grote wolk van stof en gas die bewoond wordt door pasgeboren sterren. De Carinanevel strekt zich uit over een gebied van ruim honderd lichtjaar en is daarmee vier keer zo groot als de bekende Orionnevel.

Twee satellieten met elkaar in botsing gekomen

Volgens CBS News is een communicatiesatelliet van Iridium gisteren in botsing gekomen met een satelliet van Russische makelij of een fragment daarvan, waardoor een wolk van puin in een lage baan rond de aarde is ontstaan. Er zouden op dit moment 280 verschillende stukken puin worden gevolgd, waarvan een groot deel afkomstig is van een niet-operationele Russische satelliet. Het lijkt er op dat het internationale ruimtestation ISS niet geraakt kan worden door de brokstukken, maar het is nog niet duidelijk of het puin een gevaar kan vormen voor andere satellieten die in een soortgelijke baan rond onze planeet draaien.

Eerste pulsars gevonden vanuit Nederland

De Amsterdamse sterrenkunde-promovenda Gemma Janssen heeft drie radiopulsars ontdekt met de Westerbork Synthese Radio Telescoop in Dwingeloo. Pulsars zijn neutronensterren, bollen neutronenmaterie, met een doorsnede van zo’n twintig kilometer, die na het sterven van zware sterren ontstaan. Deze exotische objecten hebben extreem sterke magneetvelden en vanaf de magnetische polen worden bundels radiogolven uitgezonden, vergelijkbaar met de lichtbundel van een vuurtoren. In totaal zijn nu 1800 pulsars bekend. De recent ontdekte pulsars zijn de eerste drie die vanuit Nederland zijn gevonden.

‘Donkere’ kometen kunnen een bedreiging vormen voor de aarde

Het lijkt alsof onderzoekers het ene na het andere rampscenario uit aan het schrijven zijn. Volgens de wetenschappers Bill Napier en David Asher van de Universiteit van Cardiff in Engeland en David Asher van een observatorium in Noord-Ierland kan een groot aantal kometen namelijk aan onze aandacht ontsnappen en de aarde naderen zonder dat de objecten gedetecteerd kunnen worden. Hoewel de hemel dag en nacht in de gaten wordt gehouden met telescopen, denkt het tweetal dat er nog bijna drieduizend niet ontdekte komeetachtige objecten rond het zonnestelsel te vinden zijn. Eerder kwamen onderzoekers al tot de conclusie dat er meer kometen onze richting op komen wanneer onze zon de galactische evenaar passeert.

Kans op inslag asteroïde 1999 RQ36 op aarde

Een asteroïde waarvan aanvankelijk werd verondersteld dat het geen bedreiging zou vormen voor onze planeet, slaat over honderdzestig jaar mogelijk in op de aarde. Het object, dat de naam 1999 RQ36 heeft gekregen, werd ruim een decennium geleden ontdekt, maar omdat er geen kans bestaat dat het een gevaar vormt in deze eeuw – het tijdbestek waarin astronomen kunnen bepalen of een rots wel of niet op ramkoers zal liggen – werd de planetoïde niet als zorgwekkend beschouwd. Volgens een team van onderzoekers van de Universiteit van Pisa in Italië, dat onder leiding stond van Andrea Milani, kan de rots in de volgende eeuw wel inslaan op het aardoppervlak.

Hubble maakt spectaculaire opname van duizenden stelsels

De Hubble Space Telescope heeft een spectaculaire nieuwe opname gemaakt van een merkwaardig spiraalstelsel dat zich in het enorme Coma-cluster bevindt. De groep van sterrenstelsels, waar het gefotografeerde object NGC 4921 deel van uitmaakt, bevindt zich in het sterrenbeeld Coma Berenices en is één van de meest nabijgelegen rijke verzamelingen aan stelsels in de omgeving van de Melkweg. Het ligt op zo’n 320 miljoen lichtjaar van de aarde en bevat meer dan duizend sterrenstelsels. Naast NGC 4921 heeft de ruimtetelescoop nog een groot aantal andere sterrenstelsels uit het jonge universum vast weten te leggen.

Kleinste planeet buiten het zonnestelsel gevonden

De Europese ruimtesonde COROT heeft de tot nu toe kleinste rotsachtige planeet buiten ons zonnestelsel gevonden. Het verbazingwekkende object is minder dan twee keer zo groot als de aarde en draait in een baan rond een zonachtige ster. De temperatuur die heerst op diens oppervlak is zeer hoog en het wordt mogelijk omhuld wordt door lava of waterdamp. COROT-Exo-7b, zoals de pas ontdekte wereld wordt genoemd, draait in een tijdbestek van slechts twintig uur om zijn moederster en bevindt zich op een relatief kleine afstand van zijn metgezel. De oppervlaktetemperatuur kan hierdoor oplopen tot circa 1000 a 1500 graden Celsius.

Bestaat er een Planeet X?

Met de hedendaagse technologie verwachten de meeste mensen dat we inmiddels genoeg weten om te bepalen door welke objecten het zonnestelsel bewoond wordt. Maar één van de langst bestaande mysteries over ons planetenstelsel betreft de nog niet ontdekte Planeet X, een bevroren wereld die zich mogelijk in de buitenste regionen van ons zonnestelsel schuil houdt en wellicht groter is dan buurplaneet Mars, of zelfs de aarde. Velen denken dat de planeet over drie jaar dood en verdoemenis zal zaaien in de nabije omgeving van onze aarde, maar waarschijnlijk draait de denkbeeldige wereld veilig op een afstand van zo’n anderhalf miljard kilometer van de zon.

Spinnende zwarte gaten zijn de ultieme kosmische batterijen

Het is al langer bekend dat het niet erg verstandig is om dicht bij een ronddraaiend zwart gat te komen; niet alleen door diens sterke aantrekkingskracht, maar ook doordat het de energie van miljarden supernovae kan opslaan en uitstoten. Een team van onderzoekers dat onder leiding stond van Brian McNamara van de Universiteit van Waterloo in Canada heeft namelijk ontdekt dat de stromen plasma die de meeste zwarte gaten de interstellaire ruimte in vuren mogelijk vernietigende gevolgen kunnen hebben voor de sterrenstelsels waar zij zich in bevinden. Het door gas omgeven object dat onderzocht werd heeft volgens hen in de afgelopen honderd miljoen jaar via plasmastromen ruim 1055 joule aan energie uitgestoten.

Vreemde asteroïde achtervolgt de aarde

Een asteroïde met een doorsnede van zo’n tien meter die 2009 BD wordt genoemd en eerder deze maand werd ontdekt, passeert vandaag onze planeet op een afstand van bijna 644.000 kilometer. Het nabije object vormt geen gevaar voor ons, maar het is een eigenaardigheid die het waard is om onderzocht te worden. Astronomen denken namelijk dat de rots een zeldzame ‘co-orbitale planetoïde’ is, welke de aarde volgt in diens baan en zich niet verder dan vijftien miljoen kilometer van onze planeet bevindt. Met andere woorden: 2009 BD achtervolgt ons. Op beelden die de baan van het object simuleren is het rotsblok nauwelijks te onderscheiden van ons eigen thuis.

Opnieuw vuurbollen gezien boven Amerika en Canada

Het lijkt maar heldere meteoren te blijven regenen. Na de spectaculaire verschijning van twee vuurbollen boven Denemarken en Spanje was het deze week de beurt aan de Amerikaanse staten Massachusetts en Rhode Island en de in Canada gelegen provincie Alberta. Dinsdagavond om acht uur waren verschillende inwoners van de laatstgenoemde provincie getuige van een opvallende meteoor die een roodachtige kleur had en de hemel enkele seconden lang verlichtte, voordat het in stukken brak en de grond raakte. De lokale Royal Astronomical Society ontving talloze telefoontjes door het verschijnsel, maar gaf aan dat de ‘vallende ster’ niet zo helder was als die in november boven een deel van Canada explodeerde.

Asteroïde-inslag zorgde mogelijk voor kanteling van de maan

Omdat de maan in de tijd dat het één keer rond onze planeet draait er precies even lang over doet om rond diens as te draaien, zien we op een heldere avond slechts één kant van onze natuurlijke satelliet. Een nieuwe analyse van de inslagkraters op het maanoppervlak heeft echter uitgewezen dat we mogelijk de andere kant van onze naaste buur ooit hebben gezien voordat het in botsing kwam met een asteroïde. Dat is de conclusie van Mark Wieczorek en Matthieu Le Feuvre van het Institute of Earth Physics in Parijs, nadat het tweetal de afgelopen tijd onderzoek deed naar de leeftijd en de verspreiding van 46 relatief grote maankraters, welke gevormd zijn na de inslag van puin dat zijn oorsprong vond in de asteroïdegordel van ons zonnestelsel.

Het universum is mogelijk een enorme holografische projectie

Is de ruimte een projectie van de rand van het waarneembare universum? Dat lijkt een ongewone vraag, ware het niet dat wetenschappers serieus rekening houden met dit idee. Een detector in Duitsland die onderzoek doet naar zwaartekrachtgolven heeft namelijk wellicht iets ontdekt dat meer van belang is dan een kromming in de ruimtetijd. Het ruis dat gedetecteerd is tijdens het experiment met de zogeheten GEO600 kan volgens een deeltjesfysicus van het in de Verenigde Staten gelegen onderzoekscentrum Fermilab de kwantumstructuur van de ruimtetijd zelf zijn en dat zou betekenen dat het nabije deel van het universum in feite een holografische projectie is van wat er 13,7 miljard jaar, toen de oerknal plaatsvond, zich afspeelde.

Enorme hoeveelheden puur waterijs op Mars

Uit een internationale studie blijkt dat Planum Boreum, de Noordpoolkap van onze buurplaneet Mars, vrijwel helemaal uit puur waterijs bestaat. Dat is de conclusie na de analyse van radargegevens die de afgelopen tijd verzameld werden door het instrument SHARAD van de ruimtesonde Mars Reconnaissance Orbiter. Volgens onderzoekers uit Frankrijk is 95 procent van het waterijs waar de kap uit bestaat puur. De ijskap op de rode planeet is opgebouwd uit verschillende lagen van ijzige materialen, welke ook gevonden kunnen worden in de enorme kappen in Groenland en Antarctica. Samen zouden ze twee tot drie miljoen kubieke kilometer aan ijs bevatten, wat overeenkomt met honderd keer de volume van de Great Lakes in Noord-Amerika.

Review: 10″ F/5 Dobson van GSO

Deze reflector (Dobson) is prima voor een beginnende amateur en biedt een overgrote catalogus van verschillende objecten die gezien kunnen worden. De Dobson (Newton-reflector op een Dobson montering) heb ik besteld bij Teleskop-Service, gevestigd in Duitsland, voor €445,-. Een goede prijs voor een 10 inch kijker. De levertijd was slechts drie werkdagen en het spul kwam in twee dozen door UPS. Opvallend was dat de grote doos meer woog dan de kleine, compacte doos. Wat ik concludeerde was dat in de grote doos de kijkerbuis moest zitten, en in de kleine doos de spullen om de montering in elkaar te zetten en de verdere accessoires.

Kleinste exoplaneet lijkt mogelijk meer op de aarde dan gedacht

In juni van het afgelopen jaar maakten astronomen bekend dat ze één van de kleinste planeten rond een andere ster dan de zon, een bruine dwergster, hadden gevonden. De exoplaneet, waarvan gedacht wordt dat het een rotsoppervlak heeft, werd gevonden met behulp van microlensing en zou 3,3 keer zo groot zijn als de aarde. Echter suggereert een nieuwe analyse dat de moederster van het object groter is dan werd verondersteld, wat betekent dat MOA-2007-BLG-192-L b – zoals de planeet wordt genoemd – zelf kleiner is. De exoplaneet zou slechts 1,4 zoveel massa hebben als onze wereld en bijna twee keer zo klein zijn. Toekomstige observaties moeten uitwijzen of de berekeningen die men heeft uitgevoerd ook daadwerkelijk kloppen.

Hubble ziet lot van het zonnestelsel

Op een adembenemende nieuwe opname die is gemaakt door de Hubble Space Telescope is een unieke planetaire nevel te zien die te vinden is in een open sterrenhoop. Zowel het cluster als de nevel zelf, die ook wel NGC 2818 heet, bevinden zich op een afstand van tienduizend lichtjaar in het sterrenbeeld Pyxis, dat alleen vanaf het zuidelijk halfrond zichtbaar is. De spectaculaire structuur bevat de buitenste lagen van een gestorven zonachtige ster, die tijdens de laatste fase van zijn leven een grote hoeveelheid materiaal de interstellaire ruimte in slingerde. De gloeiende gaswolken werden van de ster gescheiden toen het zonder ‘brandstof’ kwam te zitten en de kernreacties in diens kern stopten, een proces dat onze eigen ster ook zal ondergaan.

Venus had mogelijk continenten en oceanen

De planeet die nu ook wel de ‘duivelse’ zusterplaneet van de aarde wordt genoemd, is wellicht ooit bewoonbaar geweest, zo blijkt uit gegevens van de ruimtesonde Galileo die in 1990 verzameld werden en opnieuw onder de loep zijn genomen door onderzoekers. Het vaartuig passeerde Venus toen het op weg was naar gasplaneet Jupiter en zag in infrarood licht tekens van graniet op diens oppervlak. Een internationaal team van wetenschappers, dat onder leiding stond van George Hashimoto van de Universiteit van Okayama in Japan, heeft hoog gelegen gebieden op de planeet ontdekt die minder infrarode straling uitstoten dan lager gelegen delen van het Venusiaanse oppervlak. Men denkt dat dit verschil veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van onder meer graniet, dat water nodig heeft om te ontstaan.

Ontdekking van methaan op Mars vergroot kans op leven

Uit observaties die gedurende zeven jaar tijd zijn uitgevoerd door drie telescopen op het eiland Hawaï blijkt dat er een grote hoeveelheid methaan te vinden is in de atmosfeer van onze buurplaneet Mars. De mogelijkheid bestaat dat het gas uit wordt gestoten door levensvormen die zich in het oppervlak van de rode planeet verscholen houden en een biologisch proces op gang hebben gebracht. Deze organismen, die ook wel ‘methanogenen’ worden genoemd, zijn mogelijk te vinden in het vloeibare water dat zich volgens wetenschappers in de Martiaanse bodem bevindt. Nieuwe waarnemingen moeten uitwijzen of het methaangas ontstaan is door een biologisch of een geologisch proces, zoals een vulkaanuitbarsting.

Nederlanders meten warmtegloed exoplaneet vanaf de grond

Het is astronomen gelukt om met een telescoop vanaf de aarde warmtestraling van twee verschillende exoplaneten waar te nemen. De resultaten worden deze week gepubliceerd in Astronomy & Astrophysics door twee onafhankelijke onderzoeksgroepen, waarvan één van de Universiteit Leiden. De gemeten straling duidt er op dat op de ‘Leidse planeet’ een temperatuur heerst van meer dan 1700 graden Celsius. Het team van de Sterrewacht Leiden, bestaande uit Ernst de Mooij en Ignas Snellen, heeft met behulp van de William Herschel Telescope op het Canarische Eiland La Palma voor het eerst vanaf de aarde een zogenoemde secundaire eclips waargenomen van de planeet die draait rond de ster TrES-3.

Jacht op ‘planetendoder’ in systeem BD+20 307 begonnen

In september werd bekendgemaakt dat het Chandra X-ray Observatory iets unieks had gevonden bij het binaire sterrensysteem BD+20 307. Het planetenstelsel bleek omringd te zijn door een stofschijf, die ook gevonden wordt bij systemen waar het proces van planeetvorming nog aan de gang is. Echter is het bekend dat het systeem in kwestie enkele miljarden jaren oud is. Een catastrofale botsing tussen twee rotsplaneten zou de ring van puin hebben doen ontstaan. Maar hoe is het mogelijk dat het ‘slachtoffer’ getroffen werd door een ander object? Wetenschapper Ben Zuckerman denkt dat hij een verklaring heeft gevonden; volgens hem is een derde ster verantwoordelijk voor de gebeurtenis.

Onderzoekers waarschuwen voor rampzalige zonnestorm

Een nieuwe studie die is uitgevoerd door onderzoekers van de National Academy of Sciences heeft aangetoond dat uitbarstingen op de zon rampzalige gevolgen kunnen hebben in de toekomst. De voorspelling is deels gebaseerd op een heftige zonnestorm die in 1859 plaatsvond en problemen met elektriciteitkabels in Europa en de Verenigde Staten veroorzaakte. Daardoor woedden er lange tijd grote branden. Volgens wetenschappers kan een dergelijke storm, die mogelijk plaats gaat vinden tijdens het volgende zonnemaximum in 2012, catastrofale verstoringen veroorzaken op sociaal en economisch gebied.

‘Death star’ vormt geen gevaar voor de aarde

In het begin van het afgelopen jaar uitten verschillende wetenschappers hun zorgen over WR 104, een ster van het type Wolf-Rayet die de aarde wel eens in gevaar zou kunnen brengen. Dergelijke sterren staan er om bekend dat ze zeer onstabiel zijn als ze het einde van hun leven naderen en kunnen een krachtige gamma-uitbarsting veroorzaken die fataal is voor relatief nabijgelegen planeten. In feite zijn het hoog energieke gammastralen, welke uitgestoten worden door de polen van een Wolf-Rayet ster die ineenstort. De kans bestond dat de straling van het object het leven op onze planeet ooit zou vernietigen, maar observaties die zijn uitgevoerd met de telescopen van het Keck Observatory hebben uitgesloten dat zoiets gaat gebeuren.

De Melkweg draait sneller en is zwaarder dan gedacht

Onze Melkweg roteert sneller rond zijn as dan gedacht, zo blijkt uit een nieuwe studie. Door die snellere rotatie neemt de massa van ons sterrenstelsel met de helft toe en stijgt de kans op een intergalactische botsing. Een internationaal team van astronomen stelde dankzij zeer precieze metingen met radiotelescopen vast dat onze Melkweg 161.000 km per uur sneller roteert, wat veel meer is dan tot nu toe aangenomen. De snelheid van de rotatie omheen de eigen as bedraagt aldus 965.000 km per uur. De massa van ons sterrenstelsel is daardoor ook 50 procent hoger dan gedacht, zei astrofysicus Mark Reid van het Harvard-Smithsonian Centre for Astrophysics.

Niet alleen maar dood en verderf bij supermassief zwart gat

In het centrum van het melkwegstelsel zijn jonge sterren te vinden, maar niemand weet zeker hoe deze daar terecht zijn gekomen. De kern van het sterrenstelsel waar wij in leven staat onder de invloed van een supermassief zwart gat dat ruim vier miljoen keer zo zwaar is als de zon en moleculaire gaswolken uit elkaar trekt, waardoor de vorming van sterren tegen wordt gehouden. Ook is het vrijwel uitgesloten dat de objecten op een andere plek zijn geboren en later naar het kern van ons stelsel zijn ‘verhuisd’. Onderzoekers zijn echter op twee protosterren die zich slechts enkele lichtjaren van het galactische centrum bevinden gestuit en dus lijkt men eindelijk een verklaring voor de aanwezigheid van de sterren gevonden te hebben.

Dode sterren worden omringd door asteroïden

Nieuwe observaties aan asteroïden rond oude, dode sterren die ook wel witte dwergen worden genoemd geven een stimulans aan het idee dat de aarde en andere uit rots bestaande planeten in ons zonnestelsel verre van alleen zijn in het universum. Men heeft met de Spitzer Space Telescope namelijk zes van zulke witte dwergsterren gevonden die omgeven blijken te worden door een ring van puin dat ontstaan is door asteroïden. Volgens onderzoekers toont het licht dat afkomstig is van de stelsels aan dat de stofschijven bestaan uit dezelfde materialen als waaruit de meeste rotsachtige hemellichamen in ons eigen planetenstelsel opgebouwd zijn.

Rusland wil aards leven sturen naar Marsmaan Phobos

Het lijkt erop dat Rusland definitief van plan is om dit jaar een robotmissie richting onze buurplaneet Mars te lanceren die bekend staat onder de naam Phobos-Grunt, welke in oktober van dit jaar van start zou moeten gaan. Als men op schema blijft lopen zal in augustus 2010 bij de rode planeet een ruimtesonde arriveren, die vergezeld zal worden door de Chinese satelliet Yinghou-1. Deze zal zich bezig gaan houden met de vroegere aanwezigheid van water op het Martiaanse oppervlak. Phobos-Grunt zal ook in een baan rond Mars gebracht worden, maar men is ook van plan om het te laten landen op één van de twee manen van de planeet: Phobos.

Nieuwjaarsmozaïek toont Saturnus in ongekend detail

De ruimtesonde Cassini heeft precies vier jaar nadat het in een baan rond Saturnus werd gebracht, op 23 juli van het vorige jaar, dertig foto’s geschoten van de ringenplaneet die enkele dagen geleden samen als een gedetailleerd mozaïek zijn verschenen. Op de opnamen, welke werden gemaakt toen het vaartuig zich op ongeveer 1,1 miljoen kilometer van de gasreus bevond, zijn verschillende manen te zien: Titan, Enceladus, Mimas, Epimetheus en Pandora. In het wolkendek van de planeet zijn talloze details te zien en ook diens ringen, die een schaduw werpen op Saturnus, zijn in ongekend detail vastgelegd. Klik op de bovenstaande afbeelding voor een grotere versie.

Mysterieus object houdt astronomen bezig

Wetenschappers tasten nog steeds in het duister wat betreft de vondst van een mysterieuze lichtflits in het universum die bijna twee jaar geleden voor het eerst werd geobserveerd door de Hubble Space Telescope. Het object dat de flits lang geleden veroorzaakte zou deel uitmaken van een geheel nieuwe klasse die bestaat uit nog niet eerder waargenomen stellaire fenomenen, zo vermoeden onderzoekers. Het licht van de explosie werd op 26 februari 2006 opgevangen door de ruimtetelescoop, waar men al vaker op explosies of overblijfselen daarvan mee is gestuit. Maar SCP 06F6, zoals het object wordt genoemd, was wel een heel bijzonder exemplaar.

Het nieuws is terug

Vorige week besloten we om, wegens meerdere redenen, AstroVersum voortaan als forum te laten fungeren. Hoewel we dit wel aan hadden zien komen, zijn we geschrokken doordat de bezoekersaantallen in enkele dagen sterk daalden. Mede daardoor en omdat we het nog altijd leuk vinden om jullie op de hoogte te brengen van het laatste nieuws uit de ruimte, is de ‘oude’ site weer terug. Het forum is bewaard gebleven, maar omdat we nu van een ander systeem gebruik maken kan deze nog niet online gezet worden. Excuses voor de verwarring, maar AstroVersum is in ieder geval terug van weggeweest!

Leven er bacteriën in rotsvernis op Mars?

Als het aan onderzoekers van het Planetary Science Institute ligt moeten wetenschappers de hoop op het vinden van leven op onze buurplaneet Mars niet opgeven. Volgens hen bestaat de kans namelijk dat er bacteriën te zijn in Martiaans rotsvernis, dat een geschikte verblijfplaats kan vormen voor microbieel leven dat zich op een plek bevindt waar weinig water te vinden is. Het team trok deze conclusie na het vinden van organismen in vernis in een extreem droog deel van de Atacamawoestijn in Chili. Zou het rotsvernis op de rode planeet Mars ook een leefbare plek kunnen vormen voor micro-organismen?

Is er leven te vinden op ijskoude ‘superaardes’?

Met de huidige technieken zijn we nog niet in staat om planeten buiten ons zonnestelsel te ontdekken die dezelfde omvang als de aarde hebben. Enkele wetenschappers willen daarom hun aandacht gaan richten op werelden die een stuk minder aardachtig zijn. Bevroren ‘superaardes’, welke in een groot deel van de planetenstelsels voor zouden komen, kunnen volgens hen bewoonbaar zijn voor een bepaald soort levensvormen. Verondersteld wordt dat dergelijke objecten rond één op de drie sterren draaien.

Cassini fotografeert Enceladus in ongekend detail

Tijdens een passage langs Enceladus heeft de ruimtesonde Cassini de kleine maan van planeet Saturnus gedetailleerder dan ooit vast kunnen leggen. Omdat het vaartuig zich op het moment dat de foto’s waaruit het mozaïek bestaat werden gemaakt zich op slechts enkele tientallen duizenden kilometers van de ijzige wereld bevond, zijn talloze fijne details te zien op het oppervlak, dat gekenmerkt wordt door blauwgekleurde scheuren. De richels en breuken die je kunt zien zijn stukken pakijs, die overigens niet veel verschillen van welke op de aardse noordpool te vinden zijn.

Fonkelende sterrenhoop luidt feestmaand in

Ook voor astronomen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht is de feestmaand begonnen met een prachtige nieuwe opname van NGC 2264, een gebied dat omgeven wordt door wervelend gas en waar de zogeheten Christmas Tree cluster zich in bevindt. Het object ligt op een afstand van 2600 lichtjaar van onze planeet aarde in het sterrenbeeld Eenhoorn, dat aan de winterse sterrenhemel dicht bij de bekende ‘jager’ Orion te vinden is.

Brand in warenhuis Nieuw-Zeeland mogelijk veroorzaakt door meteorietinslag

In Auckland, een stedelijk gebied op het noordelijke eiland van Nieuw-Zeeland, is afgelopen nacht een brand uitgebroken in een warenhuis nadat verschillende ooggetuigen een heldere meteoor aan de hemel hadden zien verschijnen. Volgens één van hen kwam de vuurbal terecht in de buitenwijk Ponsonby en was er een harde explosie te horen toen de vuurbal de grond raakte. Nu is dat niet extreem bijzonder te noemen, ware het niet dat een warenhuis in dat deel van de stad even later in brand stond en er in het dak van het gebouw een groot gat te bespeuren was.

Extreem hete witte dwergster ontdekt

Astronomen van de Universiteit van Tübingen hebben bij een van de heetste ooit ontdekte sterren een onverwacht hoge concentratie van chemische elementen ontdekt. De witte dwergster KPD 0005+5106 heeft een oppervlaktetemperatuur van 200.000 graden Celsius. Het aandeel aan calcium en helium in de atmosfeer van dit heet object ter grootte van onze aarde overstijgt de in alle modellen van sterontwikkeling voorspelde concentraties duidelijk. De ontdekking met een ruimtetelescoop van de NASA stelt dus de bestaande modellen van sterontwikkeling in vraag.

Hubble ziet ‘sneeuwbal’ in de ruimte

De bolvormige sterrenhoop M13, welke zich op een afstand van 25.000 lichtjaar van de aarde bevindt in het sterrenbeeld Hercules, is op een heldere avond in de zomer al een prachtig schouwspel door een redelijk grote telescoop. Maar de bekende Hubble Space Telescope, die volgend jaar een onderhoudsbeurt zal krijgen, doet er nog een schepje bovenop. Op een nieuwe opname die bestaat uit foto’s die zijn gemaakt tijdens vier observaties die in de afgelopen jaren werden uitgevoerd, is de honderdvijftig lichtjaar brede ‘sneeuwbal’ van sterren beter te zien dan ooit tevoren.

Melkweg bevat inderdaad supermassief zwart gat

Onderzoekers uit Duitsland hebben vast weten te stellen dat er een supermassief zwart gat te vinden is in het centrum van ons melkwegstelsel. Dat is de uitkomst van een onderzoek waarbij men in de afgelopen zestien jaar de beweging van 28 verschillende sterren die zich in de buurt van Sagittarius A*, zoals het raadselachtige object wordt genoemd, bevinden. Uit observaties die zijn uitgevoerd met telescopen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) blijkt namelijk dat de bestudeerde sterren rond één galactisch middelpunt draaien.

Heldere vuurbal explodeert boven Colorado

Afgelopen zaterdag om 9.06 uur Nederlandse tijd zijn mensen in de staat Colorado in de Verenigde Staten opgeschrikt door een heldere vuurbal die aan de hemel verscheen en even later explodeerde. De meteoroïde vloog met een snelheid van 51 kilometer per seconde door het luchtruim en was met een magnitude van -18 bijna honderd keer zo helder als de Volle maan. Astronoom Chris Peterson wist het stuk rots, dat op een hoogte van ongeveer 86 kilometer ontplofte, vanuit zijn woonplaats Guffey vast te leggen met zijn camera. Ruim een week geleden verbrande er nog een relatief grote meteoroïde boven Canada.

Nederlandse studenten ontdekken unieke planeet

Eergisteren is de exoplaneet aan de astronomische wereld gepresenteerd, die eind vorig jaar door drie Leidse studenten onder leiding van Ignas Snellen is ontdekt. Het blijkt een uniek object te zijn, een stuk groter dan Jupiter, en met bijna vijf keer zijn massa. Het is de eerste planeet die is ontdekt rondom een hete, snel draaiende ster. OGLE2-TR-L9b draait in 2,5 dag om zijn ster en bevindt zich op een afstand van 3% van de afstand van de aarde tot de zon. De planeet is heet en opgezwollen. De ster zelf is met 7000 graden Celsius zo’n 1000 graden warmer dan onze zon. Het is de heetste ster met een planeet die ooit is ontdekt.

Russen brengen eerste Indiase kosmonaut naar de ruimte

In 2013 zal een Indiër de eerste van zijn land worden om de ruimte in te gaan. Hij zal dit doen met een Russische Sojoez-capsule, zo heeft hoofd Anatoli Perminov van de ruimtevaartorganisatie FSA bekendgemaakt terwijl hij samen met de Russische president Dmitri Medvedev op bezoek was in India. Perminov heeft in India inzake ruimtevaart samenwerkingsakkoorden ondertekend. Op grond hiervan zal Moskou India hulp geven bij het realiseren van zijn eigen ruimtevaartprogramma, zei Perminov. Volgens het Russische persbureau Novosti zouden er in 2013 twee Indiërs meegaan met een Sojoez.

Lancering Mars Science Laboratory met twee jaar uitgesteld

De ruimtevaartorganisatie NASA heeft beslist de voor 2009 voorziene lancering van een robot naar Mars met twee jaar uit te stellen, terwijl China volgend jaar wel, met Russische hulp, een sonde naar de rode planeet stuurt. Aanvankelijk wilde de NASA in 2009 zijn ambitieus Mars Science Laboratory (MSL) naar onze buurplaneet sturen om op zoek te gaan naar vroeger of bestaand leven. Maar dat is technisch niet haalbaar, aldus Charles Elachi van het Jet Propulsion Laboratory. Er zijn moeilijkheden met de hardware en er is ook meer tijd nodig voor alle noodzakelijke tests. In 2009 lanceren zou te risicovol zijn geweest.

Spectaculaire meteorenregen voorspeld voor november 2009

Tussen 22.34 en 22.44 uur Nederlandse tijd op 17 november 2009 zal er naar verwachting een spectaculaire meteorenregen plaatsvinden. Volgens astronomen van de ruimtevaartorganisatie NASA en het California Institute of Technology zijn er op het hoogtepunt van de bekende zwerm Leoniden volgend jaar rond de vijfhonderd vallende sterren per uur te zien. De aarde beweegt zich op die dag net langs het centrale deel van een stofspoor dat dateert uit het jaar 1466 en afkomstig is van de komeet 55P/Tempel-Tuttle. Dat was dit jaar ook het geval, maar onze planeet bevond zich dit keer verder van het centrum af.

Mysterieuze komeet is mogelijk afkomstig van ander planetenstelsel

De ongewone chemische samenstelling van de in 1986 ontdekte komeet Machholz 1 suggereert dat de ijsklomp een binnendringer is die mogelijk bij een andere ster is ontstaan dan waar de aarde zijn oorsprong bij vond. Omdat men veronderstelt dat een groot deel van de kometen in ons zonnestelsel zich ooit bij een andere ster bevonden en de oversteek maakten naar ons eigen planetenstelsel, dwingt de ontdekking astronomen tot het creëren van een nieuwe categorie waar dergelijke objecten deel van uitmaken. Machholz 1 verscheen in juni 2006 aan de hemel en werd ontdekt door Donald Machholz.

Zweeft er over twintig jaar een heteluchtballon op Titan?

Zoals we al hebben gemeld zijn er plannen voor het lanceren van twee ruimtesondes naar de manen Europa en Ganymedes, maar tegelijkertijd hoopt een aantal wetenschappers dat men het vizier richt op een andere interessante wereld. De ruimtesonde Cassini, die op dit moment onderzoek verricht naar Saturnus en zijn manen, heeft ons al veel kunnen vertellen over Titan, maar Athena Coustenis, een astrofysicus van een observatorium in Parijs, is één van de onderzoekers die helpt met het ontwerpen van een plan voor een missie waarbij er een heteluchtballon, een orbiter en een lander naar de maan gelanceerd wordt.

Ruimtesonde moet vanaf 2030 maan Europa onderzoeken

Er bevindt zich een oceaan van vloeibaar water onder de ijskorst van Jupiter’s maan Europa. De kans bestaat dat er merkwaardige wezens in zwemmen, maar tot op de dag van vandaag zijn er nog geen ruimtesondes gelanceerd die ontwikkeld zijn om dit te onderzoeken. Maar daar komt wellicht verandering in. Er zijn namelijk plannen voor een missie, welke de EJSM wordt genoemd, waarbij de ruimtevaartorganisatie NASA een sonde richting Europa lanceert en de ESA tegelijkertijd een vaartuig richting de Joviaanse maan Ganymedes, die mogelijk ook een vloeibare oceaan in zijn bezit heeft, stuurt.

NASA stuurt ruimtesonde Juno naar ‘koning der planeten’

Het is officieel: de ruimtesonde Juno gaat naar Jupiter. De ruimtevaartorganisatie NASA heeft besloot om terug te keren naar de reuzenplaneet met een missie die een gedetailleerd onderzoek naar de grootste planeet in ons zonnestelsel op moet leveren. Het ruimtevaartuig moet in augustus 2011 gelanceerd worden en zal vanaf 2016 in een elliptische baan rond één van de polen van Jupiter draaien, om zo meer te weten te komen over zijn vorming, evolutie en samenstelling. Sinds 2004 zijn er al plannen geweest voor een grootschalige missie, maar door geldtekorten werden deze tot deze week niet concreet.

Kern reuzenplaneet Jupiter is twee keer zo groot als gedacht

Uit berekeningen die zijn uitgevoerd door geofysici van de Universiteit van Californië en Berkeley in de Verenigde Staten blijkt dat gasplaneet Jupiter een rotsachtige kern heeft die twee keer zo groot is als voorheen werd gedacht. Dat is de conclusie nadat men de omstandigheden die in het inwendige van de planeet heersen na heeft gebootst op de schaal van individuele waterstof- en heliumatomen. De simulatie heeft laten zien op welke schaal het mengsel van de atomen onder extreme druk en temperaturen voorkomt in de Jupiter’s kern, welke vooralsnog niet onderzocht kan worden met behulp van experimenten in het laboratorium.

Delen vuurbal Canada gevonden

Fragmenten van de relatief grote meteoriet die de hemel boven de provincies Alberta en Saskatchewan in Canada afgelopen week voor korte tijd verlichtte, zijn volgens onderzoekers van de Universiteit van Calgary gevonden in het plaatsje Lloydminster, dat precies op de grens van de twee provincies ligt. De planetaire wetenschapper Alan Hildebrand en de afgestudeerde Ellen Milley stuitten donderdagavond op verschillende delen van de meteoriet, zo maakten zij vanmorgen bekend. Volgens hen zijn er duizend meteorietfragmenten verspreid geraakt over een gebied van twintig vierkante kilometer bij de ‘Battle River’.

Organische moleculen zouden pad kunnen vormen naar buitenaards leven

In een deel van ons melkwegstelsel waar bewoonbare planeten gevonden zouden kunnen worden, heeft men organische suikermoleculen ontdekt die in verband staan met de oorsprong van het leven. Met behulp van de radiotelescoop IRAM in Frankrijk heeft een internationaal team de moleculen gevonden in een actief stervormingsgebied, dat zich op zo’n 26.000 lichtjaar van de aarde bevindt. De stof, die glycolaldehyde wordt genoemd, is in staat om ribose te noemen, dat een deel vormt van het nucleïnezuur waarvan gedacht wordt dat het één van de belangrijkste moleculen is in de oorsprong van het leven: RNA.

Staan we aan het begin van een nieuwe ijstijd?

Nee, dat schrijven we niet omdat de eerste winterse buien over ons land zijn getrokken, maar omdat er nog steeds geen noemenswaardige zonnevlek op het oppervlak van onze ster is verschenen. Hoewel perioden waarin er weinig vlekken op de zon te vinden zijn om de zoveel jaren voorkomen, vinden wetenschappers dat het zonneoppervlak nu toch wel erg lang geen activiteit meer vertoont. De laatste keer dat dit gebeurde was vierhonderd jaar geleden en de vrijwel zonnevlekkenloze periode van toen leidde het zogeheten ‘Maunder Minimum’ in, wat ook wel de kleine ijstijd wordt genoemd. Komt die ijstijd er nu ook aan?

AstroVersum is vernieuwd

Zoals jullie al ongetwijfeld op hebben gemerkt, heeft AstroVersum vandaag een nieuwe vormgeving gekregen. Ook is er de afgelopen weken hard gewerkt aan een nieuw systeem, dat overigens veel meer opties biedt dan die we in de afgelopen twee jaar en drie maanden gebruikte. We zullen ons de komende tijd dan ook weer voor honderd procent concentreren op plaatsen van het laatste nieuws uit de wereld van de astronomie en de ruimtevaart en hopen dat jullie met evenveel plezier van de site gebruik zullen blijven maken. Bedankt voor jullie geduld in de afgelopen weken!

Deeltjesversneller in supernovarestant werkt wél

Utrechtse onderzoekers hebben een nieuwe locatie van deeltjesversnelling ontdekt in Cassiopeia A. Het is met een leeftijd van 330 jaar één van de jongste supernovaresten in de Melkweg. Dat supernovaresten deeltjes tot hoge energieën versnellen, was al bekend; ruim tien jaar geleden werd het directe bewijs geleverd dat dit aan de buitenkant van zo’n restant gebeurt. Nu blijkt dat in het restant de deeltjesversnelling ook aan de binnenkant plaatsvindt. De Utrechtse promovenda Eveline Helder en haar begeleider Jacco Vink hebben dit gepubliceerd in het Amerikaanse tijdschrift The Astrophysical Journal.

Bestookt donkere materie de aarde met kosmische straling?

Onze planeet blijkt bestookt te worden door energierijke elektronen die afkomstig zijn van een onbekend object dat zich naar alle waarschijnlijk relatief dicht bij de aarde bevindt. Dat is de uitkomst van een onderzoek dat uitgevoerd is met de Advanced Thin Ionization Calorimeter, een detector die in de afgelopen acht jaar tijdens verschillende ballonvluchten in de stratosfeer werd gebracht. Het object zou een zwart gat of een pulsar kunnen zijn, maar sommige wetenschappers denken dat de oorzaak gezocht moet worden bij donkere materie. Het complete onderzoek werd gisteren gepubliceerd in het tijdschrift Nature.

Pas ontdekte planeet bevindt zich gevaarlijk dicht bij moederster

Een team dat bestaat uit astronomen van twee Amerikaanse en Poolse universiteiten heeft een nieuwe planeet buiten ons zonnestelsel ontdekt bij de rode reuzenster HD 102272, welke veel ouder is dan de zon. De onderzoekers, die onder leiding stonden van de ontdekker van de eerste exoplaneten Alexander Wolszczan, hebben kunnen bepalen dat de wereld bijna zes keer zo zwaar is als Jupiter en het tweetal zich op een afstand van 1200 lichtjaar van de aarde bevindt in het sterrenbeeld Leeuw. De ontdekking brengt een record met zich mee als het gaat om de korte afstand tussen de Hete Jupiter en zijn metgezel.